Гьасанакай ва Гьусайнакай куьруь кьиса
Пайгъамбардин ﷺ агьль аль-байт (Пайгъамбардин ﷺ хизан) – Аллагьдиз ﷻ кIанибур я, иллаки Алидин хизан. Абурукай лагьанва хьи, мубагьалатдин аят (Мубагьалат – тапархъанрал Аллагьдин лянет тIалабун я. Пайгъамбардин ﷺ патав, Иса – Аллагьдин хва я лугьуз тестикьариз, Нажрандай хашпересрин са десте атайла, ракъурнавай аятдиз табий хьана, Пайгъамбарди ﷺ абуруз мубагьалатдихъ эверна: «Ша, чна эверин чи рухвайриз ва куь рухвайриз, чи дишегьлийриз ва куь дишегьлийриз, чазни ва квезни, ахпа эвер гун ва Аллагьдин ﷻ лянет ракъурин тапархъанрал!» (Къуръан, 3:61).
Тайин авур чкадал Пайгъамбар ﷺ Фатима, Али, Гьасан ва Гьусайн галаз атана. Амма хашпересри, Аллагьдин ﷻ жазадихъай кичIе хьана, иштирак авун кьабулнач) ракъурайла, абуру Пайгъамбардихъ ﷺ галаз санал ана иштирак авун лазим тир. Ахпа, Аллагь Таалади абур кIан хьун умматдин хиве твазвай аят ракъурайла, асгьабри жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, ви мукьвабурукай чаз вужар кIан хьун лазим я?» «Нурул абсар» ктабда лагьанвайвал, Гьабибди ﷺ и кьуд касдин тIварар кьуна: Абу Тураб Алидин , Фатима аз-Загьрадин ва адан вилерин нурарин Гьасанан ва Гьусайнан . Гьакъикъатда, агьль аль-байтдик Жафаран, Укайлан, Аббасан хизанарни акатзава. Амма Алидин несилар, чеб руьгьдин халифар тир, иллаки багьа тирдан патахъай шак авач.
Гьакима агакьарнавай Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Квекай виридалайни хъсанбур, залай кьулухъ зи несилриз виридалайни гзаф хъсанвал авурбур я». Шафидивай ﷺ адаз хизанда виридалайни вуж гзаф кIанда лагьана, хабар кьурла, ада лагьана: «Гьасанни Гьусайн». ГьакIни ихьтин гьадис малум я: «Гьасанни Гьусайн – Женнетдин жегьил агьалийрин чIехибур я». Ибн Масуд тIвар алай асгьабди агакьарна: «Са юкъуз Пайгъамбардин ﷺ хизан кIан хьун, абур кIан тийиз са йисан къене ибадат авунилай хъсан я». ГьакIни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Зи хизан кIанз вуж кьейитIани, ам шагьид яз, тамам иман авай мусурман яз, гунагьрикай михьи яз, туба кьабулнаваз кьена». Рекьидайла Азраил малаикди , ахпа Мункара ва Накира ахьтин инсандиз Женнет къазанмишунай мубарак ийида. Ахпа ам наврузбегдал хьиз алукIна безетмишда ва са манийвални авачиз Женнетдиз тухуда». ГьакIни ахьтин инсандин суруз Женнетдин къапуйрикай кьве къапу ахъайда ва адан сурукай регьимдин малаикар къведай зиярат жеда. Эгер ваз са касдикай ам Суннадин инсанрин жергедай ятIа чир хьана кIанзаватIа, адаз Пайгъамбардин ﷺ хизан кIанзаватIа, дикъетдалди килиг.
Низ абур кIанзавачтIа ва гьар мумкинвал хьанмазди абурук тахсирар кутазватIа, зун адахъ инанмиш жедач, гьатта ада цавай лув гуз хьайитIани. Пайгъамбарди ﷺ гьакIни вичин агьль аль-байтдал ажугълу яз кьейи инсандикай ихьтин тегьерда лагьанва: «А инсан Арасатдал пелел «Регьимдикай умуд атIайди» кхьинар алаз къведа. Мад лагьанва хьи, вуж Гьабибдин ﷺ агьль аль-байтдихъ такIанвал аваз кьенатIа, ам имансузвиле кьена. Адаз Женнет вучтинди я, адаз гьатта адан ни къведач. Идакай гьадисар гзаф ава, вири лугьуз мумкин туш. Абу Бакра вичиз Расулдин ﷺ мукьвабур вичин мукьвабурулай гзаф кIанзава лагьана, кьин кьуна. Ибн аль-Араба Къуръандин аят гъидайла лагьана: «Абуруз хьайи гунагь халисан гунагь туш».
Умар ибн Абдулазиз халиф тир вахтунда Абдуллагь ибн Гьасан вичин игьтияж гваз адан патав фена. Пайгъамбардин ﷺ несилрин лайихлувал чизвай халифди Абдуллагьан тIалабун кьилиз акъудна ва адаз лагьана: «Идалай кьулухъ, ваз муьгьтежвал хьайила, заз хабар ракъура ва я кагъаз кхьихь, ва зал вуч агакьайтIани, зун ви патав къведа. Заз регъуь жеда, эгер вун зи патав къведайвал хьайитIа. Вун зи варарин патав акурла, заз Аллагьдихъай ﷻ лап регъуь жезва». Ма ша Аллагь, куьне ада Алидин несилриз ийизвай гьуьрметдиз ва вич вине такьуниз фикир це.
Садра Зайд ибн Сабит балкIандал алаз физвай, Ибн Аббас лагьайтIа, адан балкIандин кьенерар кьуна, адан патав гваз физвай. Ибн Аббасахъай регъуь хьана Зайда лагьана: «Я Расулдин ﷺ амледин хва, ам ахъая». «Чаз алимриз гьакI гьуьрмет авун эмирнава» - лагьана Ибн Аббаса . Зайд балкIандилай эвичIна, Ибн Аббасан гъилиз темен гана ва жаваб яз лагьана: «Чазни Аллагьди ﷻ Пайгъамбардин ﷺ мукьвабуруз икI гьуьрмет авун эмирна».
Инсандин иман тамамвилив агакьайла, ада такабурвал кьабулзавач. Гьакъикъи иман гъанвайбур – кьетIен тIебиатдин инсанар я. Пайгъамбардин ﷺ хизан, адан тухум ва несилар Дуьньядин эхир жедалди гзаф гьуьрметлубур яз амукьда. Абуруз гьуьрмет тавун, душманвал авун – им Гьабибдал ﷺ ахъайнавай пехилвилин хьилер я. Гьабибуллагь ва адан мукьвабур кIан хьун – им Мергьяматлуда Вичиз кIан хьайидаз багъишзавай савкьват я. Кьадар авачир кьван шукур хьуй Къудратлудаз зун абурухъ кIанивал авачир инсанрикай тахьунай.
Али шагьид хьайидалай кьулухъ, ираквийриз халифатдин крар Гьасанал тапшурмишиз кIан хьана. Абуру адаз кьин кьуна ва ам халифвиле тайинарна, ахпа ам Шамдиз дяве ийиз фидайвал авуна.
Шамда чир хьана, ираквийри мусурманрин халифвиле Расулуллагьдин ﷺ хтул Гьасан тайин авунвайди. Муавията кьушун кIватIна ва Иракдиз акси яз дяве ийиз Шамдай экъечIна. Кьве чIехи кьушун, чпихъ дяведин тежриба авай ва кьулухъ чIугунин ният авачир, сад-садаз мукьва хьана. Абуруз килигна, гьавайда иви экъичун герек туширди Гьасана аннамишна. Иви экъична халифатда гьукум хуьнилай, ада вичин халкьдин хушбахтвал вине кьуна. Халифвал адахъ чалишмишвал ийизвайдаз тун ва къерех хьун вичин халкь патал адаз хийир яз акуна ва гьахьтин къарар кьабулна. Ада идан патахъай Муавиятаз кагъаз кхьена ва ам Абдуллагь ибн Навфалав вугана ракъурна. А кагъазда ада вич халифвилелай элячIун патал Муавиятан вилик пуд шартI эцигна: вичин буба халиф тир вахтунда хьайи крарай са себебдални садалайни кьисас къахчун тавун; яшамиш хьун патал вичиз хазинадай гьакъи гун; пуд лагьайди – Муавияталай кьулухъ вичив халифвал вахкун. Муавият са рахунни алачиз вичин вилик эцигнавай пуд шартIни тамамариз рази хьана. Амма хатасузвиликай виликамаз рахана икьрар хьанвай инсанрин арадай, иллаки вичиз такIанзавай цIуд кас акъудунал, ада кIевивал ийизвай. Амма Гьасана кIевивилелди малумарна: «Та ви патай са касдиз кьванни хатавал амай кьван кьин кьадач». Муавията, вичи мумкинвал хьанмазди гьикI хьайитIани Са`дан хва Къайсан мезни гъилер атIуда лагьана, кьин кьунва лугьуз, тестикьарзавай. Амма Гьасана гьа и наразивилеризни тамамвилелди рехъ ганач. Эхирки, Муавият рази хьана ва вири пуд шартIни тамамарда лагьана, хиве кьуна. ГьакI меслятвилел атана.
Гьасана халифат Муавиятав вугана, Мединадиз хтана ва ана яшамиш жез ацукьна. Гьасаналди Аллагьди ﷻ ихьтин баришугъвал туькIуьрдайдакай Гьабибди ﷺ виликамаз лагьанвай. Ада гьикI лагьанатIа, гьакI хьунни авуна ва иви экъич тавуна Муавиятан халифвал башламишна. Гьасана Аллагь ﷻ патал, мусурманрин арада дявеяр-шулугъар тахьун патал халифат масадав вугуниз килигна, Халикьди ﷻ адан еринда Гьасаназ гьамишалугъ руьгьдин халифвал гана. Вири девирра актабар агьль аль-байтдин арадай тирдан патахъай чинебан чирвилерин иесийрин гаф сад я. Абуру якъинвилелди агакьарна хьи, агьль аль-байтдилай гъейри къутIб аль-авлия (Аллагьдин ﷻ рикI алайбурун виридан кьил; суфийрин кьакьан дережа) жезвайди туш.
Гьасана халифвал Муавиятав вугайла, инсанри адаз мусурманар беябур авурди лугьуз хьана. Ада рикI тIардай лакIабар Жегьеннемдилай хъсан яз гьисабзава лагьана, абуруз вичин дережадихъ галаз кьадай жаваб гана.
«Вун муьгьтежди яз, тIалабзавайбуруз ваъ лугьун тавунин ви къайда гьихьтинди я?» - хабар кьуна Гьасанавай . Гьасан вичиз суал гайи инсандихъ элкъвена ва адаз акьалтIай жаваб гана. «За гьамиша Аллагь Тааладивай тIалабзава ва Адан регьимдик умуд кутазва. Жув тIалабзавайди хьуниз килигна, заз регъуь жезва тIалабзавайдаз ваъ лугьуз. Аллагьди ﷻ, адет яз, заз ризкьи гузва ва за, адет яз, ам инсанриз пайзава. Нагагь за а къайда туртIа, заз ада зунни таз кичIезва», - арифдарвилелди лагьана ада.
Арифдарвилин гьуьляй акъуднавай къиметлу шейэриз чпин тафаватлу кьетIенвилер ава. Халикьди ﷻ хкянавай Пайгъамбардин ﷺ мукьвабур чирвилералди ва краралди тафаватлу ийиз жеда. Аллагьди ﷻ куьмек ганвай хкянавайбурун крар, амайбур патал лап гуьрчег рехъ я. Чаз актабри тунвай вири хъсан адетриз ктабра адетрин пачагьар лагьанва.
Гьасана халифатдилай гъил къачуна, халкь баришугъвилел гъана ва пак Мединадиз хтана. Ана ам цIуд йисуз яшамиш хьана. Адаз Жадат тIвар алай паб авай. Муавиятан хва Язид Жадатахъ галаз гуьруьшмиш хьана, чинеба адав виш агъзур диргьем вугана ва Гьасан кьейидалай кьулухъ адал эвленмиш жеда лагьана кIеви гаф гана. Ягъалмиш хьайи дишегьлиди гъуьлуьз агъу гана ва Загьрауллагьдин (Пайгъамбардин ﷺ руш Фатимадиз лугьузвай маса тIвар) хва Гьасан кьезилдаказ кьена. Ахпа мурдар кар авур дишегьлиди Язидаз кагъаз кхьена ва гайи гаф кьилиз акъудун истемишна. Амма, вичин мурад кьилиз акъатайла, Язида Жадатан гафариз фикир ганач ва адаз делил авай жаваб гана: «Вал эвленмиш хьун, вуна Гьасаназ вуч авунатIа, зазни ийидайвал?!»
Гьасанан 47 йис тир. Ам халифвиле ругуд варзни вад югъ хьана. Вичиз ахъайнавай йикъар куьтягь хьайила, Халикьдин ﷻ эмирдалди актабрикай чIехиди и фана дуьньядивай къакъатна. Мединадин гьаким Саид ибн Аса адал жаназа капI эляна. Гьасан Бакъи сурара кучудна. Ктабра лагьанвайвал, адан сур вичин бубадин дидедин – Фатима бинт Асадан сурун патав гва.
КьатI ама.
Шейх Саид эфенди, «Пайгъамбаррин кьисаяр 2-пай» ктабдай.
