Шейх Желил буба
Эвел алатай нумрада
Гаф девлетдиз ядай …
Бубайрин девлетар вири пайна, хуьрера къекъвей девриш хьтин кас вичин вахтунда лап савадлуни тир лугьуда. Вичихъ бес кьадар мумкинвилер авай Булуди гъвечIи хва вичел чан аламаз Вини Ярагъдал чIехи алим ва философ Мегьамед Ярагъидин медресадиз сухтавилиз вугана.
Ина Желилаз гзаф илимрикай хабар хьана: гъетерикай, набататрикай, дуьньядин паярикай, уьмуьрда кьиле физвай гьаларикай, гьелбетда, Аллагьдиз ﷻ зикир авуникайни, диндикайни, Шариатдикайни, а вахтунин суд-дувандикайни …
Вини Ярагъдилай гуьгъуьниз Желила вичин чирвилер гзаф маса гьуьжрейра хкажна: Агъа СтIалдал, Мегьарамдхуьре, Гилидал ва иллаки Ахцегьа …
Сифте буба, ахпа чIехи стха Усман кьейидан хабар агакьайла, Желил Ахцегьа сухта тир лугьуда. Вичиз мехъерда лугьуз, свасни хкянавай Усман кьини Желил кьадарсуз къарсатмишна. Ада кIелунар туна. КIвалин, вахарин иесивал хъувун, абур чпин рекьиз акъудун лазим тир …
Октябрдин инкъилаб (революция) гъалиб хьайидалай кьулухъ Желил чи девирдин кIелунар хъийиз Буйнакскдин кьве йисан рабфакдиз гьахьна. Лап хъсан чирвилер авай Желила рабфак пуд вацра акьалтIарна.
Кьасумхуьрел сифте яз район тешкилайла, адакай чилерин отделдин заведиш хьана. Амма ана яргъалди кIвалахнач. Желилаз са гьихьтин ятIани гьахъсузвал, инсанрин инжиклувилер, тIарвилер аквазвай. Ада инсанар вичикай инжиклу жедай кIвалах мад хъувунач. Я инкъилабдизни ам акси экъечIнач. Адан мурад-метлеб вири инсанриз яшамиш жедай хъсан шартIар хьун, гьахълувал вирибурун шагь хьана акун тир. 1930-йисуз Куьреда кулакри бунтар къарагъарайла, Желила абур герек авачирбур, инсанар гунагьра твадайбур тирди лагьана. Хейлин инсанар герек тушир къал-макъалдикай хвена. Хуьруьз яракьар вахчуз яру партизанар атайла, Желила сифте яз вичин ружа вахкана. Адан гуьгъуьналлаз амайбуруни. Хуьряй кьве араба тфенгар Кьасумхуьрел хутахдайла, яру партизанрин кьиле аваз атай Къара Къараева Желилаз гъил кьуна чухсагъул лагьанай.
ЦIелегуьндал колхоз яратмишдайлани Желилан гаф кьилинди хьана. 1934-йисан гад вахчурдалай гуьгъуьниз, хуьруьн жемятдин вилик Желила колхозда кIватI хьун вирибурун агьваллувал хкаж хьун патал хъсан тирдакай лагьана. Жемятдик ада вичи чилер пайнавайбурни квай эхир. 56 кас гьа са юкъуз колхоздиз гьахьна.
1938-йисуз колхоздив гьамишалугъ яз чил галкIурунин гьакъиндай гьукуматдин Акт вугудайла, хуьре еке сувар хьана. Ана Желила жемят тебрик авурдалай кьулухъ шадвилин кьуьл авунай… Эхь, савадлу Желил дуьньядин вири крарин гъавурда дуьз авай …
Лиф дустагъда тваз жедач
Араб чlалал лап савадлу, вичин гафуни туруни хьиз атlузвай, бубайрихъ еке девлетар хьайи, гила девриш хьиз хуьрера къекъвезвай а касдин сирлувили НКВД-дин къуллугъчийрик къалабулух кутунвай. «Низ чида, ада Советрин гьукумдиз аксивалзавачтlа?!» - лугьузвай абуру. Йифен геж вахтунда Кьасумхуьрелай атай патрулди Желил месикай хкудна дустагъдиз тухвана. Рак-дакlар жуфтдаказ кlевна, винелай чlехи тIапlарни яна. Ружа гваз ракlарал къаравулни акъвазарна.
Пакамахъ НКВД-дин начальник Конев лугьудайди «сирлу цlелегуьнвидивай» хабарар кьаз гьазур хьанвай, амма… Дустагъдик ракlарни кумай, адал тIапlарни аламай, къаравулдини йифди чlутар кьеначир, амма ада хуьзвай Желил амачир. Йифиз гъайиди квахьнавай. Идакай хабарар кьуд патаз чкlана. Милицайрин десте Цlелегуьндални атана. Килигайтlа, Желила, вичиз адет хьанвай тегьерда дастамаз къачуна, гъвечlи рухни экlяна пакаман капl ийизвай. На лугьуди ам гьич дустагъдиз вегьей тушир…
«Вун ни ахъайна, гьикl хъфена?» – суалдиз Желила жаваб гана: «Лиф хъфидай са тlеквен гьар санай жагъида…». Ада вич хтай дакlардикай лагьана. Анай инсан гьакьдачир. НКВД-дин начальникди и «сирлу касдик» мад хкуьрун къадагъа авуна.
Хуьр селдикай хвейиди
Им Ватандин Чlехи дяведин вахтар тир лугьуда. Гатун гужлу марфарилай гуьгъуьниз Гуьрген вацlуз еке сел атана. Ам къерехрай акъатна ва халкьдиз зиянар гуз башламишна. Вацlун къерехда авай регъуьн патав гвай Желилан багъни селди тухузвай. Селдин вилик пад кьаз кlанз инсанар кlватl хьана. Амма ахьтин къуватар гьинай къведа?
Желил буба а чlавуз Къуръан кlелиз вацlун къерехдал ацукьна лугьуда. Гьар са сура кlелайла, ада гъведгъвеш хьтин къванерал са вуч ятlани кхьиз, селдин лепейриз гадариз хьана. Са арадилай инсанриз вацl секин жезвайди акуна. Гьатта ада гел дегишарна ва са хейлин яргъай авахьиз гатlумна. Къени кваз инсанри Желил бубади багъ селдикай хвейиди я лугьузва. Ихьтин ажайиб сирерни авалдай адахъ.
Жанавурдин сив ицитlун
Желил бубадин патав са няниз къалабулух кваз Манаф ими атанай. «Дана хазвай кал нехирдихъ галаз хтанач. Чуьлдин ничхирарни гзаф я. Жанавур гьалтайтlа, цур малдивай, кlвал некlедивай жеда», – шикаят авуна ада.
Желил бубади тади гьалда са чlехи ктаб кlелиз башламишна. Вичиз хабарни тавуна, ада Манафан кьулакай хенжел хкудна, адан гъиле вахкана ва ахпа лагьана: «Гила ви кализ затl жедач…».
Пакамахъ мад къекъвез фейи Манаф имидиз кал дана галаз хуьруьз мукьва кьвалалай жагъана. Каливай са акьван яргъа тушиз, ксанвайди хьиз, жанавурни ацукьнавай.
Мурдардикай хуьн
Къазиев Алима мад са риваят ачухна. И агьвалат адаз вичин вилералди акурди я лугьуда. Желил бубадихъ галаз Шаракlундай фидайла, абурал са зурба мурдар гьалтна. Гьа гила-мад гьужумиз гьазур хьанвай мурдар акурла, аялдай гьарай акъатна. «Мурдар!» – лагьана, ам кьулухъди гадар хьана.
Желил бубади, са вуч ятlани кlелиз-кlелиз, мурдар алай чка лашунин кlвенкlвелди элкъвей цlарцlе туна. Мурдар а цlарцlел кьван атана, амма куьлухъди элкъуьн хъувуна. «Мад адавай анай экъечlиз жедач. Вавай секиндиз виликди фейитlа жеда», – лагьана Желил бубади. Дугъриданни, мурдар ксанвайди хьиз тир.
Къамба кицlер
И агьвалатни Алима вичиз аял тирла ваъ, лап жегьил чlавуз акуна лугьуда. Амни Желил буба Луткунрин ятахрал хиперилай тунвай сар хкиз физвай. Чубанрихъ акьван зурба кицlер галай хьи, ятахрив гьич гатlумиз хьун мумкин тушир. Патанбур акурла, кицlер ав-ав къачуна тепилмиш хьана, къвез башламишна.
– Я буба, кицlери кьада чун! – гьарайна Алима.
– Абурун дуван за ийида, – лагьана Желила. Башламишна ада са вуч ятlани кlелиз. Кицlер лал хьана. Чебни гьар сад санал ахвариз фейиди хьиз ярх хьана.
Ятахрив агакьайла, куьн иниз гьикl атана лугьуз чубанар тажуб хьана. Бес чи кицlер гьинава?
– Ксанва, – жаваб гана Желил бубади. Са вуч ятlани кlелна, ахпа лагьана: – Гила эвера куь кицlериз! Кицlер элуькьиз-элуькьиз ятахрал хтанай.
Хизан хьанач – халкь ава
Риваятда лугьузвайвал, инсандин вил тух жедач. Вири дуьнья це – адаз мад са вуч ятlани кlан хъжеда. Желил гьеле аял тирла, адаз вичин хуьре хайи дидеди хциз къаст авурвал акунай… Девлетра вил туна, ада сифте вичин итим жаллатlрив телеф ийиз туна. Вич генани девлетлу маса гъуьлуьз хъфена. Адан къаст и касдин кьилизни яд чимун тир лугьуда. Амма кьиле фенач. Гъуьлуьз гун патал гьазурнавай агъу квай яд са тахсирни квачир аялди хъвана. Аял денбеден телеф хьана. Агьвалатдай кьил акъатай итимди дишегьлидив вичивни а яд хъваз туналда.
Ихьтин кар акур Желила дишегьлидин «гунагьсузвилиз» мад ихтибар хъувунач. Ада вичин бубайрилай атай мал-девлетни гьавиляй пай хъувуна.
Желилахъ хизан хьанач, амма адан сур гуьмбетдиз элкъвена. Адан къайгъу чlугвадайбур гзаф хьана. Сада-садаз хъсанвал авунин, ажуздаз куьмек гунин, михьи ниятриз датlана къуллугъ авунин лишан яз, инсанар Желил бубадин сурал къвезва. Михьи рикlяй адаз рагьмет гъизва, чпелай алакьдай дуьаяр кlелна, уьмуьрдин рехъ давамарзава.
Зани квез гьа и ниятар рикlе аваз суьгьбетзава.
