Алидикай гьикI халиф хьанатIа куьруь кьиса
Алидикай гьикI халиф хьанатIа куьруь кьиса
Усманакай шагьид хьайидалай кьулухъ, халифатдин крар тапшурмишун патал лайихлу инсан жагъурна кIанзавай. Хкягъун Алидал акъваз хьана. Адан кIвализ атана ва лагьана: «Чна вун виридалайни лайихлуди яз гьисабзава, халифат идара авун жувал къачу». «Эмир жедалди, везир яз за квез гзаф хийир гуда», - жаваб гана Алиди .
Амма инсанар рази хьанач ва адалай лайихлу инсан чпиз жагъидач лагьана, адан багьнаяр кьабулнач. «Эгер кардин кьил гьакI ятIа ва куьне зун секиндиз тан тийиз хьайитIа, кьин кьун чинеба гъана виже къведач. Агьмадан ﷺ мискIинда инсанар кIватIда, къуй абуру чпиз кIандайдаз кьин кьурай», - теклифна Алиди . Абур мискIиндиз фена, инсанар кIватIна ва вирида санал Алидиз вафалу хьунин кьин кьуна. Кьин кьуна адав сифте гъил вугайди, лугьузва хьи, ТIалгьат ибн Убайдуллагь тир. Алидиз кьин кьун патал яргъи авур ТIалгьатан гъил азарлуди тир. Сада къейд авуна: азарлу гъилелай башламишай кьин кьун Али патал бахтлуди жедани?
Басрадин агьалияр Алидилай рази тир, Зубайр ибн Аввамани кьин кьуна. Гьа икI, халифатдин къайгъуяр Абу ТIалибан хва Алидин хиве гьатна.
Са гъвечIи десте инсанар квачиз, вирида кьин кьуна – лугьузва хьи, абур Усманан терефдарар тир. Алидиз кьин кьур тавурбурукай Ну`ман ибн Башир ва Мугьаммад ибн Масламат тир.
Усман шагьид яз рекьидайла адал алай ивидай хьанвай перем ва Наилатан галуднавай тупIар къачуна Ну`ман ибн Башир Муавиятахъ къекъвез Сириядиз катна. Ктабра гьакI лагьанва. Кьин кьурдалай кьулухъ кьуд варз алатайла ТIалгьатни, Зубайрни фена. Гьуьрметлу Расулдин ﷺ Женнетдин шад хабар гайи кьве чIехи асгьаб Медина туна Меккадиз фена, къуй абуруз Аллагьдин ﷻ чIехи разивал хьурай.
И арада Али-асгьаб крарив гатIумна. Ада гьар патариз кагъазар ракъурна, Усмана тайинарай бязи сердерриз вичин патав эверна. Сирияда сердер Усманан мукьвади, Абу Суфьянан хва Муавият тир. Алиди адазни эверна, амма ада кагъазда Алидиз гьуьрметсуз жаваб гана. Абурун араяр чIур хьана ва Али муьтIуьгъ тахьайбурухъ галаз женг чIугуниз мажбур хьана. Ада вири лазим шейэр кIватIна, кьушунриз эверна ва Мединадин эмирвиле Къусама тайинарна. Али гьа жуьреда гьазур жезвай вахтунда, Меккадай къалабулух кутадай хабар атана. А хабар себеб яз, Шамдиз дяве ийиз фин акъвазардайвал хьана.
Меккада авай мусурманрин диде Аишадин патав ТIалгьатни Зубайр атана. Аишади абурувай вуч хьана лагьана хабар кьурла, абуру чеб атунин себебдикай ахъайна. Абуру чеб гьакъикъат чин тийизвай ва гьарам акъвазар тийзвай халкьдихъай катна лагьана. ГьакIни абуру хабар гана хьи, Али , мусурманрин халиф, Шамдиз дяве ийиз физ гьазур жезва. Мусурманрин дидеди лагьана: «Хъсан жеда, эгер и гьуьжетдик чунни акахьайтIа».
Лугьузва хьи, Аиша хъсан ниятар аваз рекьиз экъечIна, меслятарун патал. Абуру кьведани, гьикI авуртIа хъсан жеда лагьана, Аишадал меслят гъана. Ада вичин фикир лагьана: «Ша чунни Шамдиз фин». Абурал Ибн Амир тIвар алай инсан гьалтна. Ам Усман телеф хьайидалай кьулухъ вичин дердияр аваз Басрадай Меккадиз атанвай. Ада лагьана хьи, абур Шамдиз финин муьгьтежвал авач, ана къайда тун патал Муавият бес я, ва Басрадиз фин меслят къалурна. Абуру, адан гафуниз яб гана, гьаниз фин кьетIна ва гьазурвилер акваз гатIумна. Аишади Меккада авай Абдуллагь ибн Умаразни чпихъ галаз атун теклифна. Амма Абдуллагь , вич Мединадин агьалийрин патал жеда лагьана, фенач. А чIавуз Аишади Абдуллагьан вах Хафсадиз чпихъ галаз атун теклифна. Амма Абдуллагьа вахаз Айшадихъ галаз фидай ихтияр ганач, адаз Алидиз акси яз экъечIиз кIанзавачир.
Йеменда авай Усманан сердер Я`ла, ам яна кьейидалай кьулухъ, Меккадиз хтана. Ада кьуд виш диргьамдихъ Аишадиз Аскар лакIаб алай деве маса къачуна. Кьушундиз Я`лади ругуд виш деве къачуна ва ругуд виш агъзур диргьам чара авуна. Ада ихьтин эвер гун патал чавушдив гьарайиз туна: «Низ Аишадин тIварцIелди дин хкажиз кIанзаватIа, экъечI!» Меккада агъзур касдикай ибарат десте кIватI хьана. Маса чкайрайни инсанар атана ва аскеррин кьадар пуд агъзурдав агакьна. Мусурманрин диде ТIалгьатахъни Зубайрахъ галаз санал и кьушун галаз Басрадиз рекье гьатна.
Меккада акъвазай Пайгъамбардин ﷺ папари Зату-ль-Ирк чкадал кьван Аиша рекье туна. Абуру Исламдихъ авадарай накъвариз килигна, а йикъаз накъварин югъ лагьана тIвар гана.
Абур кицIер элуькьдай ван къвезвай са чкадал агакьна. Аишади им вуч чка я лугьуз, хабарар кьуна. Адаз жаваб гана хьи, а чкадин тIвар Хаваб я. Идакай хабар хьайила, Аишадиз элкъвена хквез кIан хьана. Адан рикIел гьасятда Расулуллагьди ﷺ вичин папариз лагьай гафар хтана. Пайгъамбарди ﷺ абуруз лагьанай: «Яраб квекай нел Хавабдин кицIер элуькьдатIа?» Кьисайрикай садал бинелу яз, ада алава хъувуна: «Мукъаят хьухь, Аиша , вун Хавабдин кицIер элуькьдайбурукай тежедайвал». Амма ахпа Аишадихъ галайбуру а чка Хаваб туш лугьуз, ам инанмишариз хьана. Адаз гьикьван элкъвена хъфиз кIанзавайтIани, кьушундин башчийри адав акI ийиз тунач ва Аиша Басрадин къерехдив агакьна, гьикI хьи Аллагьди ﷻ гьакI кхьенвай.
Шамдиз физ гьазур хьанвай Алидик Аишадикай атай хабарди секинсузвал кутуна. Ида мусурманрин халиф Шамдиз фин акъвазаруниз ва Басрадиз финиз мажбур авуна. Абурув агакьарун патал тадиз рекьиз экъечIай Али кьушунни галаз Рабзат лугьудай чкада акъвазна. Адаз Аиша Басрадиз агакьнавайди чир хьана ва абуруз насигьат авай кагъаз ракъурна. Анай Али виликди фена ва Аишадин кьушундиз мукьва хьана. Абур меслятариз алахъзавай инсанар жагъана ва абурун алахъунралди кар ислягьвилихъ физвай.
Амма Усманалай кьисас къахчунин фикирдал алайбуруз ислягьвилин ихтилатар бегенмиш тушир. Футфа кутадайбурун са дестеди чинебан икьрар туькIуьрна ва экв малум хьайила ам кьилиз акъудунив эгечIна. Лугьуз тежер хьтин къалабулух башламишна, ам ни ва гьикI башламишнатIа, кьил акъуддайвал авачир. Югъ хьайила къалабулух секин хьана. Кьве кьушундин арадал Али экъечIна ва ина Зубайр ибн Аввам авани лагьана, хабар кьуна. «Авазва», - жаваб гана ада ва Алидин патав экъечIна.
«Заз акси яз экъечIуниз вун куь мажбурна, я Зубайр?» - хабар кьуна Алиди . «Усманалай кьисас къахчуз кIан хьуни зун мажбурна», - жаваб гана Зубайра. «Гила заз яб це, - лагьана Алиди Зубайраз ва адан рикIел Расулдин ﷺ гьадисар хкана: - Мегер ваз Шафиди закай лагьаначирни: «Вун Алидиз акси яз экъечIдани, жув гуж ийизвайди яз?» Али-асгьабди икI лагьайла, рикIелай алатнавай гьадис адан рикIел хтана. ГьакIни Алиди Аишадал кагъаз агакьарна. Ана ада дишегьлийриз кIваляй экъечIдай ихтияр авачирди, абур кIвале ацукьна кIанзавайди рикIел хкизвай Пайгъамбардин ﷺ гьадисар ва Къуръандин аятар кхьенвай. Аиша вич-вичел хтана, ТIалгьатани Зубайрани садлагьана чпин гъалатI кьатIана ва чпи авур гъалатIдал пашман хьана. Зубайра кьушун туна ва элкъвена Мекка галай патахъ хъфена. Рекье ам са тайифада акъвазна. Амр ибн Жармуза адаз мугьмандиз эверна, ахпа ам Вади Сабу тIвар алай кIамуз кьван рекье хтуна. Зубайр ахварал фейила (масакIа лугьузвайвал – саждада авайла), Амра Зубайр яна ва чкадал кьена. Ахпа ада Зубайран гапурни муьгьуьр къачуна ва абурни гваз Алидин патав атана.
Амра шаддиз Алидиз вичи Зубайр кьенвайдакай лагьана. «Вун Жегьеннемди гуьзлемишзава», - лагьана адаз Алиди . Аллагьдин Расулди ﷺ лагьанай: «Зубайр кьейи касдиз вичи Жегьеннем къазанмишнавайди мубарак ая».
ТIалгьат Марван ибн Гьакаман хьиле кьена. Мад дяве-шулугъ къати хьана, кьушунар сад-садак акахьна ва инсафсуз дяве башламишна. Кьве патазни чIехи телефвилер хьана. Алидиз къад агъзур аскер авай, ктабда лагьанва хьи, абурукай кьве агъзурни пудкъанни цIуд кьена. Аишадин , ТIалгьатан ва Зубайран кьушунда къанни цIуд агъзур аскер авай, абурукай цIуругуд агъзурни кIуьд вишни кьудкъанни цIуд кас кьена.
Зубайр Вади Сабуда кучукна, ам инсанар зияратдал физвай малум сур я. Алиди Аишадиз насигьат гана ва ихтибар ийиз жедай инсанар галаз ам элкъвена Меккадиз рахкурна. ТIалгьат Басрада кучудна. Лугьузва хьи, ана адан сур ва мискIин ава. ГьакIни лагьанва хьи, ам яна кьейила, адан 64 йис тир.
КьатI ама.
