Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
эвел алатай нумрада
Душмандин къуватар Чиркатадал агакьдалди са вацран къене Шулатлуль-гогь Шамилав гвай. Адан дирибаш аскерар гьа кьакьан чкадал аламай кьван, садавайни Ахульгодиз зиян гуз жезвачир.
Гьавиляй душманар пай хьана, абурун са пай Шулатлуль-гогьдиз мукьва жедай рехъ жагъуриз Чиркатадиз фена. Гила кьве патахъайни язавай ва абурун арада авай тепе чIулав гумади кьуна. ВикIегь кьегьалар, гьужумар кьулухъди гадар хъийиз, са шумуд сеферда къуват артух авай душмандин гьужумдин хура акъвазнавай. И юкъуз, Ислам патал чан гана, цIерид муьруьддикай шагьидар хьана. Амайбуруз инлай кьулухъни Шулатлуль-гогь хуьдай къуват амукьнач ва душмандин гьужум гужлу хьайила, абуру а чка туна ва Ахульгодал хтана. Абур хъфейла имансузри а тепе кьуна ва анлай Ахульго ягъиз хьана. Ниятар михьи, дяве ийиз чизвай дирибаш кьегьалри гапурар гъиле кьуна. Хилер къакъажна, Женнетдин ни агалтнавай аскерар гьужум алудиз гьазур хьана.
Ахульгодал женг къизмиш хьана, дагъвийри гзаф къативилелди дяве ийизвай. Тупарин ягъунри чил зурзурзавай, хкаж хьайи руквадини гумади лацу экв кIевна. Руьгьер Барзахдиз физ гьазур хьанвай, чандихъ вил галамачир дирибаш кьегьалри иви экъичзавай. Дуьнья туна эхиратдиз физ гьазур тир муьруьдри чпин эрзиман тир кьиникь къазанмишун къаст авуна. Йифиз абуру мягькемарнавай чкаяр эцигзавай, юкъуз лагьайтIа, абур душмандин тупари чукIурзавай. ГьакI абуру юкъуз дяве ийизвай, йифиз лагьайтIа, ял ядай са декьикьани авачиз кIвалахзавай.
Цавун гугрумар хьтин тупарин ягъунар; вилер буьркьуь ийидай гапуррин цIарцIар гун; гишинвили ва цихъ къанихвили гьелекнавай ва хирерай иви авахьзавай аскерар; кIвачерик ивидин жими кьуруш хьанвай дяведин майдан; сан-гьисаб авачир кьван гзаф кьадар солдатар; кьадар авачир кьван снарядар ва барут; Ахульго къачуз тежезвай генерал; имамдин женгинин юлдашар, рекьизвай аскерар, чпикай гьар садал виш ва адалайни гзаф солдатар гьалтзавай; лап четин йикъар, са кьадай чкани авачир, къецяй са куьмекни авачир… ГьакI гуьллейрин хар къваз сагъ са пуд варз алатна. Япара тупарин акъваз тийир гугрумрин ван гьатнавай, виридалайни викIегь муьруьдар шагьидар яз кьена, амайбурун къуватар куьтягь жезвай, азарлубур ва хер хьанвайбур къвердавай гзаф жезвай. Виридалайни четинди – яд тахьун тир. Къе чаз а крарикай рахаз регьят я, амма фикирдиз гъиз алахъайла – рикI акъваззава.
Шамилан кьиникьдикай кичIе тушир муьруьдрин кьадар тIимил жезвайтIани, абурун дурум артух жезвай. Исламди тербия ганвай, рикIер имандай ацIанвай, кичIевал тийижир имамдин асланри пачагьдин генерал тажуб ийизвай. Ада Шамилаз вахтуналди меслят хьун теклифна ва арачийрин куьмекдалди адахъ галаз рахунар тухуз хьана. Амалдар генералди залуквиле имамдин хва Жамалуддин вугун истемишна. Имамди вичин хва вугудач ва а карди са хийирни гудач лагьана. Амма муьруьдри мад ва мад Жамалуддин залуквиле вугун тIалабзавай. Абурун кIеви тIалабунри Шамиль хъуьтуьларна ва, адакай хийир тежедайди адаз чизвайтIани, ам душманрив вичин хва вугунал рази хьана. Шамилаз вичин хцихъ галаз са кас ракъуриз кIан хьана, ада хциз Исламдин тербия гудайвал. Ада, вуж ракъурдатIа лугьуз, муьруьдрал меслят гъана, амма вири кисна акъвазнавай. И вахтунда имамдин дуст Чиркей хуьряй тир Юнус къарагъна ва лагьана: «Зун фида» ва тапшурмишун тамамарун вичел къачуна.
Имамдин паб Унцулкулдай тир ФатIимадин чан ва рикI Жамалуддинан муьжуьд йис тир. Муьжуьд йис хьанвай хва залуквиле вугузвай дидедин рикIин гьалдихъ галаз нин рикIин гьал гекъигиз жеда кьван?!
Хва къурбанд ийиз физвай Ибрагьим-Халил хьиз, Аллагьдин ﷻ эмирдиз муьтIуьгъ яз, Юнус, яракьламиш хьана, имамдин вилерин нур Жамалуддинахъ галаз санал рекье гьатна.
Ам генералдин адъютантдин алачухдин патав агакьайла, Рустуман патав ракъурнавай Абу Вакъасан векил хьиз, ада ам, виридалайни багьа мугьман хьиз, гьуьрметдивди кьабулна. Кафиррив вичин гъвечIи хва вугудайла, Шамила рикIин сидкьидай Аллагьдик ﷻ умуд кутуна, Адавай тIалабна: «За зи хва залук яз душманрив вугузва, амма гьакъикъатда, я Мергьяматлуди, за ам Вал ихтибарзава. Я Гьафиз, Муса Фиръавнан гъиле вугана, ам хвейи, Вун – хуьзвайбурукай виридалайни хъсанди я!»
Имамди лагьайвал, хва залуквиле вугун – им хузаривай вирт гуьзлемишун лагьай чIал я. ГьакI хьунни авуна. Адалай кьулухъ генералди Шамиль генерал Пуллодихъ галаз гуьруьшмиш хьун истемишна. Имамдиз и карни кIанзавачир, ва и гуьруьшдани чеб патал хийир авач лагьана, са багьна жагъурун буйругъна. Амма юлдашри кIевивалзавай ва гьатта ам кичIевилени тахсирлу авуна. И туьгьметри Шамилан кефина кIевиз эцяна, ам, хер хьанвай аслан хьиз, ажугълу хьана. Шамилан буйругъдалди вири дишегьлийри итимрин парталар алукIна, яракьламиш хьана, бапIахар алукIна, бязибуру сирих яна ва аквадай чккадал жергеда акъвазна. Абур акурла, генералдин адъютант тажуб хьана ва абур вужар я лагьана, Юнусавай жузуна. Юнуса векъи, кIеви, адъютандин рикI гзаф тажуб авур жаваб гана: «ГьикI ина куь алачухар солдатрай ацIанватIа, гьакI чи аскеррини вири дагъ ацIурнава». Бязибурал сирихар алачиз акурла, ада лагьана: «Аквадай гьалда, муьруьдрин арада чибурни ава». «Ваъ, абур куьбур туш, гьатта сирих алачиз хьайитIани, Аллагьдиз ﷻ муьтIуьгъ гьар сад чаз муьруьд я», - хкIурна адак Юнуса.
Са шумуд муьруьд галаз Шамиль агъзур кьван солдатрини офицерри хуьзвай Пуллодин патав атана. Генералдин патав атайла, Шамиль гьасятда адан патав ацукьна. Ада вичин шинелдин ченбер экIяна, амма имам сифте адал ацукьнач. Адан рикIик и метлеб авачир гуьруьшди секинсузвал кутазвай. Пулло къарагъна ва яргъалди рахаз хьана. И буш рахунрикай Шамилан рикI яна. Эгер и гуьруьш ам кьун патал туькIуьрнавайтIа, ам сифте нубатда Пулло яна рекьиз гьазур хьана, ва, ам вичел кутIунун патал, адан шинелдин ченбердал ацукьна. Шамила кIеви къаст авуна – эгер кар а чкадал атайтIа – чан алаз ам элкъвена хкведач. Шамилан къастунин гъавурда акьурла, Андидай тир Газияв адаз мукьув хьана, имамдин гуьгъуьна аваз фидайвал.
Генерал Пуллоди имамдиз лагьана: «Эгер чна ислягьвилин икьрар кутIуннаватIа, вун чахъ галаз чи сердердин патав Темир-Хан-Шурадиз атана ва адаз вири лагьана кIанда». И гуьруьш хьунал кIевивал ийизвай вичин юлдашриз Шамила тугьметдивди лагьана: «Зун генералдихъ галаз гуьруьш жедач лагьайла куьн рази хьанач – гила къачу».
Пуллодиз имамдин паталай адан ими Батирхана жаваб гана. Ада генералдиз лагьана хьи, чпиз мад гзаф кьадар инал алачир арифдар, алим инсанар ава ва абурал меслят гъана кIанда. «Абурухъ галаз веревирд тавуна ва меслят тагъана, чавай акI ийиз жедач», - лагьана ада. Адалай кьулухъ гьасятда муаззин Ибрагьим къарагъна ва, вахт гьеле алукьнавачиртIани, азан кIелиз гатIумна. Тамам акьул авай Шамиль айгьамдин гъавурда акьуна ва кпIуниз эвер гайидалай кьулухъ рахунар ийизвайди туш лагьана. Гьасятда вири къарагъна ва, са гафни лугьун тавуна, Ахульгодал хтана.
Адалай кьулухъ генералдиз мад арачийрин куьмекдалди Шамилахъ галаз гуьруьшмиш жез кIан хьана. И сеферда имамди адан вилик шартI эцигна, ва эгер генералди ам кьилиз акъудайтIа, ам гуьруьшмиш жез гьазур тир. ШартI ихьтинди тир: «Зун виш яракьар гвай муьруьд галаз къведа, вун агъзур галаз ша». Генерал рази хьанач ва кьвед лагьай гуьруьш хьанач. Амма генерал секин хьанач ва вичин патав Батирхан ракъурдайвал, арачийрилай агакьарана. «Амни ракъурдач», - имансузрал ихтибар тавуна, рази хьанач Шамиль. А чIавуз генералди ислягьвал кутIунин шартI яз, Ахульгодай дишегьлияр акъудун теклифна. Имам рази хьана ва Чирката ва Гимры хуьрерай са шумуд хизан кIвалериз рахкурна. Амма ида са шейни дегишарнач, вучиз лагьайтIа генералдиз лап сифте кьиляй маса ниятар авай. Имамдихъ галаз ислягьвилин икьрар кутIуннач, вучиз лагьайтIа и кар анжах амалдарвал тир.
Са сеферда генералди вичин алачухдиз Юнусаз эверна ва чинал тариф ийидай ихтилатралди адахъ галаз бул рахунар авуна. Генералди Юнусаз лагьана хьи, эгер Шамиль абурун патаз атайтIа, адал чан аламай кьван адаз гзаф хъсан крар жеда ва амалдарвилелди алава хъувуна: «Шамила ваз яб гузвайди я, адаз лагь, къуй чи патаз атурай». Юнуса жаваб гана: «Шамила ам са чIвузни ийидай кар туш, амма гьатта рази хьйитIани, за адаз рехъ гудач». «Белки, ийида жеди, вун алад атан патав», - ихтибарлувилелди кIевивална графди.
Адан кIеви тавакъудалди Юнус имамдин патав фена ва а лянет хьайидаз вуч кIанзаватIа, адаз ахъайна. Шамила жаваб гана хьи, гьеле хва абурув вугудалди, адаз а кар чизвай. «Къуй генералди гележегда завай гапурдилай гъейри са затIни гуьзлемиш тавурай, ва чпиз вуч кIандатIани авурай», - лагьана ада Юнусаз. Юлдашри, ва гьатта Батирханани, Шамилавай акьван векъи тахьун тIалабна. Шамила, гила хъуьтуьлвилелди са шейни дегишариз жедач лагьана, рази туширвал малумарна. Юнуса генералдал агакьарна кIанзавай акьалтIай жаваб абур веревирд ийизни агакьнач. Хъфидайла Юнуса генералдиз гудай вичин жаваб теклифна ва гьакI лагьайтIа жедани лагьана, хабар кьуна. «Жеда», - лагьана Шамила ва вири рази хьана.
КьатI ама.
