Сур чешмейрин гелерай
Сур чешмейрин гелерай
Ахцегь райондин мулкарал алай виридалайни куьгьне мискIинрихъ агъзур йисарин тарих ава. Арабрин куфи хатIунал кхьинар атIанвай бязи чешмейри шагьидвалзавайвал, Дагъларин уьлкведиз Ислам атайла, мусурманрин дин Кьиблепатан Дагъустандин лап яргъал ва физ гзаф четин тир пипIеривни лап фад агакьна.
З.Закарияева кьиле тухвай ахтармишунрин нетижада икьван чIавалди квахьнавайбур яз гьисабзавай кхьинрин чешмеяр авай чкаярни тайинариз алакьна. Абурун арада гьижрадин 563-йисаз (1167-1168-йисар) талукьдини ава.
Цуругъ
Самур вацIун чапла патан къерехда экIя хьанвай и хуьруьн вини кьиле куьгьне жуьмя-мискIин ава. Адан цлара араб чIалан кхьинар алай, жуьреба-жуьре девирриз талукь къванер тунва. Абурай мискIиндин дараматдин тарих чир жезва. Кхьинар алай саки вири къванер рагъакIидай патан цла ава. Гьижрадин 1332-йисуз (1913-1914-йисар) мискIиндин дарамат цIийикIа туькIуьр хъувуникай хабар гузвай са къванцел алай кхьинрай малум жезвайвал, бинедилай ам эцигайди Абу Муслим я. Тарихдай малум тирвал, и кас Дагъустанда Ислам дин чукIурайбурукай сад я. Цуругърин мискIин гьакъикъатдани лап фад эцигайди тестикьарзавай шагьидрин арада араб кхьинар алай са шумуд къван ава. И делилди ихтилат физвай мискIин Дагъустандин мулкарал алай диндин виридалайни къадим имаратрин жергеда твазва. Къейд ийин хьи, Дагъларин уьлкведин юкьван виш йисарин тарихдиз талукь чешмейрикай садани Абу Муслима Цуругъа мискIин эцигайдакай хабар гузвач. Кхьинар XIV-XV-виш йисарал къведалди авай Дагъустандин эпиграфикадин чешмейра гьалтзавай куфи хатIунал авунва. МискIин эцигай дуьм-дуьз вахт тайин туш, амма XII-асирда Цуругъа мискIин авайди са кьадар делилри тестикьарзава.
Куфи хатIунал авунвай кхьинар ахтармишайла, гьич вилив хуьн тавур нетижаяр арадал атана. Цуругърин куьгьне жуьмя-мискIиндин рагъакIидай патан цла вичел тарихдин рекъемар къалурнавай, араб кхьинар алай Дагъустанда ва, санлай къачурла, Урусатда виридалайни къадим чешмейрикай сад ава. Текст пуд цIарцIикай ибарат я ва кхьинар атIанвай къванцел гьижрадин 563-йис (1167-йисан 23-октябрь — 1168-йисан 10-октябрь) къалурнава. Им Ахцегь райондин мулкарал сагъ-саламатдиз амукьнавай, вичел тарихдин рекъемар алай XII-асирдин тек са чешме я. Райондин маса хуьрерай жагъанвай XI-XII-асирриз талукь араб кхьинар алай чешмейрал рекъемар алач, абур гьи девирринбур ятIа, кхьинрин хатIарин кьетIенвилер фикирда кьуна тайинарнава.
Лагьана кIанда, Цуругърин хуьре авай къадим кхьинар сифте яз 1850-йисуз урусрин археолог, Петербургдин илимрин Академиядин член-корреспондент И.А.Бартоломея (1813-1870) винел акъудна. Кавказдин дяведин вахтунда ам, Урусатдин армиядин капитан яз, Дагъустанда авай. Кхьинар алай къванцин шикил Бартоломея урусрин машгьур востоковед Н.В.Ханыковав (1822-1878) вахкана. Ханыкова вичин илимдин кIвалахра ам “Зороглу ва я Зуроглу хуьруьн кхьинар” яз къейднава. Востоковеддин альбомда авай и шикил Л.И.Лаврова (1909-1982) араб текстни ва кьвед, пуд лагьай цIарарин таржумаярни галаз чапдиз акъудна. Лаврован таржума дуьм-дуьзди хьанвач. Сад лагьай цIар ада ерли кIелнавач. Кхьинар атIанвай къванни адаз акунвач. Са гафуналди, Бартоломеяз жагъайдалай кьулухъ, 170 йисан девирда, Цуругърин къадим кхьинрин кьисметдикай ва и чешме авай чкадикай са малуматни авачир. Ам терг хьанвайди яз гьисабзавай.
Гьарфар 60×13 см. кьадардин къванцел куфи хатIунал дериндай атIанва. Анал араб чIалал кхьенва:
“1) Гьяркьуь авуна ам (тавасса уху) … (Али?) ал-Къасима (Х) укми.
2) Им (яни и кар) авуна (амила) вад вишни пудкъанни пуд лагьай йисуз.
3) Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва саламар хьурай вичиз) гьижрадин. Пайгъамбар…”.
Гьижрадин 563-йис 1167-йисан 23-октябрдиз гатIунна ва 1168-йисан 10-октябрдиз акьалтIна. Лагьана кIанда, и текстиник орфографиядин гъала-тIар ква. Кхьинрин куфи хатIуна гьарфарин кьетIенвилер къалурзавай бязи лишанар ерли гьалтзавач. Тек са гафуна (пуд) авай гьарфарин кьилерал нукьтIаяр эцигнава.
Палеографиядин (илимдин кхьинрин тарих ахтармишзавай хел) кьетIенвилери Ахцегь райондин мулкарилай жагъанвай, чпел рекъемриз талукь делилар алачир чешмеяр гьи девирдиз талукьбур ятIа тайинариз куьмекзава. Цуругърин хуьруьн куьгьне мискIиндин цла авай къванцел атIанвай кхьинар ахтармишайдалай кьулухъ якъин жезвайвал, и чешме гьакъикъатдани XII-асирдин шагьид я.
Чи фикирдалди, бинедай и текст анжах кьве цIарцIикай ибарат тир. Вини кьилевай сад лагьай цIар лагьайтIа, гуьгъуьнлай кхьин хъувуна. ГьикI лагьайтIа, ам, муькуь цIарарив гекъигайла, куьлуь хатIуналди кхьенва. Гьарфарни муькуь цIарариз хасаратвал тахьун патал акьалтIай мукъаятвилелди атIанвайди чир жезва.
Гьа и мискIиндин цла пуд цIарцIикай ибарат тир текст алай мад са къван ава. Адан кьадар 61×19 сантиметрдиз барабар я. Адал, виликандал хьиз, рекъемрин делиларни ала. Ахтармишунрин нетижада якъин хьайивал, и чешме гьижрадин 615-йисаз (1218-1219-йисар) талукь я. 1850-йисуз и къван И.А.Бартоломеяз жагъана ва ада чешмедин шикил чIугуна. Н.В.Ханыковани вичин илимдин кIвалахра и чешмедин тIвар кьунва. Н.В.Ханыкован альбомдай жагъай шикил бинеда кьуна, Л.И.Лаврова къванцел авунвай кхьинар кьве сеферда чапдиз акъудна. Бартоломеялай гъейри, и къван маса са алимдизни, са тарихчидизни акунач. И чешме, виликанди хьиз, квахьнавайди яз гьисабзавай. Лаврова чапдиз акъудай таржума ихьтинди я: “И дарамат Пайгъамбардин (къуй Аллагьдин патай салават ва саламар хьурай вичиз) гьижрадин ругуд вишни цIувад лагьай йисан хъуьтIуьз эцигна”.
Лагьана кIанда, и таржумади араб чIалал авунвай кхьинрин мана-метлеб тамамдиз ачухарнавач. Бязи гафар алимди урус чIалаз дуьз элкъуьрнавач. Якъин хьайивал, и текстина “кьуьд” гаф ерли авач. Лаврован таржума “эцигун” гафунилай гатIунзава, амма Ханыкован альбомда авай шикилда и глагол маса формада ава. Чаз кхьинрай и глагол жагъанач. Аквадай гьаларай, 1913-йисуз мискIиндин дарамат цIийикIа туькIуьр хъийизвай чIавуз и къванциз хасаратвилер хьана, нетижада 1850-йисуз Бартоломея ягъай шикилда авай бязи гафар михьиз алатна.
Алай вахтунда ихтилат физвай къванцел ихьтин кхьинар ала:
Таржума:
“1) Эцигна и дарамат ругуд вишни
2) цIувад лагьай йисуз
3) Пайгъамбардин (къуй Аллагьдин патай салават ва саламар хьурай вичиз) гьижрадин”.
Гьижрадин 615-йис 1218-йисан 5-апрелдиз гатIунна ва 1219-йисан 25-мартдиз акьалтI хьана.
“Йис” гаф текстина кьве чкадал гьалтзава: сад ва кьвед лагьай цIарара. 563-йисан чешмеда хьиз, идани эцигнавай дарамат вуч ятIа къалурнавач. Чи фикирдалди, ихтилат мусурманрин диндиз талукь имаратдикай — мискIиндикай, минарадикай ва я медресадикай физва. ГьикI лагьайтIа, Дагъустандин мулкарал алай чпел куфи хатIунал эцигунриз талукь кхьинар авунвай чешмеяр асул гьисабдай диндихъ галаз алакъалубур я.
Цуругърин мискIиндин цлара чпел тарихдиз талукь рекъемар алачир, куфи хатIунал кхьинар атIанвай къванерни ава. Абурукай сад 110×25 сантиметрдин кьадардин къван я. Адал алай кхьинрин са паюниз хасаратвилер хьанва. Кьилди къачуртIа, вини кьиляй авай сад лагьай цIар михьиз терг хьанва:
Таржума:
“1) (Мугьаммад) — къуй ам ва адан хизан Аллагьдин регьимдик хьурай.
2) Аллагьдик умуд кутур”.
Ахтармишунар тухвайдалай кьулухъ якъин хьайивал, кхьинрин хатI чун алатай нумрайра рахай чешмейра гьалтзавай куфи хатIуниз ухшарди я. И делилди чаз ихтилат физвай чешме тахминан XII-XIII-асирриз талукьди я лугьудай мумкинвал гузва.
МискIиндиз гьахьзавай ракIарин эрчIи пата 30×16 сантиметрдин кьадардин къван ава. Кхьинар куфи хатIунал авунва. Чешмеди эцигунрин кIвалахрикай хабар гузва:
Таржума:
“1) Регьимлу, Мергьяматлу Аллагьдин тIварцIелди.
2) ЦIийикIа туькIуьр хъувуна и мискIин
3) Дава (вариантар: Даав, Дау) Давудан хва, устIар (устад)
4) — Давуд, Мугьаммадан хва — Аллагьдикай куьмек хьурай!”.
Лагьана кIанда, и къванцел авунвай кхьинар виликдай рахай чешмейрал авунвайбурулай тафаватлу жезва. Мисал яз, гьарфар са акьван дериндиз атIанвач. Бязи гьарфарин кIалубрин жигьетдай тайин тир кьетIенвилер ава. Чи фикирдалди, и къванцел атIанвай кхьинар XIII-XIV-асирриз талукь я.
Чешмеди мискIин цIийикIа туькIуьр хъувуникай хабар гузва ва кIвалахриз пулдин такьатар чара авур тешкилатчидинни устIардин тIварар кьунва. Тешкилатчи устIардин хва хьунни мумкин я. Адетдинди тушир “Дав” тIвар Дагъустандин эпиграфикада сифте яз гьалтзава. XIII-XIV-асирриз талукь кхьинар алай къванци нубатдин сеферда Цуругъа XII-асирдилай геж тушиз мискIин хьайиди тестикьарзава.
Кхьинра гьалтзавай “устад” гаф Дагъустандин юкьван виш йисарин эцигунрикай хабар гузвай чешмейра устIардин дережа къалурзавай термин хьиз ишлемишнава. Устадвилин дережа гьар акатай устIардин тIварцIихъ гилигзавачир, и дережадиз анжах магьир пешекарар лайихлу жезвай.
КьатI ама.
