Египет муьтIуьгъарай асгьаб
Египет муьтIуьгъарай асгьаб
«Инсанар муьтIуьгъ хьана, амма Амр ибн аль-Ас - инанмиш хьана» (Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ)
Абу Абдуллагь Амр ибн аль-Ас къурайшитрин машгьур уьтквем ксарикай сад тир. Гьеле Исламдин девир къведалди ам арабрикай виридалайни арифдарбурукай ва дирибашбурукай сад яз гьисабзавай.
Амр ибн аль-Асан тафаватлу кьетIенвилерикай сад – мураддив агакьун патал амалдарвал тир. Ам гьакIни гьуьжет алай крар гьялиз алакьуналди, дерин фагьумдалди машгьур тир. Гьавиляй къурайшитри ам Эфиопиядин пачагь Нажашидин патав ракъурнай, азабар гуникай къутармиш хьун патал аниз куьч хьайи мусурманар хкун патал.
Имам аз-Загьабиди вичин «Сияр алям ан-нубаляъ» ктабда адакай ихьтин гафар кхьизва: «Амр ибн аль-Ас Ваиль ас-Сахми къурайшитрин арифдар, чирвал авай инсан тир, ам фагьумлувилин, арифдарвилин ва акьуллувилин чешне хьиз гъидай».
Укба ибн Амира агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Инсанар муьтIуьгъ хьана (Ислам кьабулна), амма Амр ибн аль-Ас – инанмиш хьана» (Агьмад).
И гьадисда Аллагьдин Расулди ﷺ Амр ибн аль-Асан чIехи лайихлувал къалурна, гьикI хьи ам гьакъикъатда инанмиш хьана лагьана Пайгъамбарди ﷺ шагьидвал авуна.
Мекка къачунин куьлег хьайи Худайбиядин ислягьвилин икьрар кутIунайдалай кьулухъ, Амр ибн аль-Аса, Халид ибн аль-Валида ва Усман ибн ТIальгьади Ислам кьабулна. И пуд касди Ислам кьабулунин нетижада, гзаф маса мекканвийрини иман гъана ва ида Исламдин гьал ва мусурманри кьунвай рехъ гужлу авуна.
Амр ибн аль-Аса Ислам гьикI кьабулна
Ибн Хишама вичин «Ас-Сира ан-Набавия» ктабда, гьикI Амр ибн аль-Аса Ислам кьабулнатIа, Гьабиб ибн Абу Авс ас-Сакъафидилай агакьай кьиса гъизва. «Чун ХандакIдин женгинай хтайла, за жувахъ галаз фикир сад тир, заз яб гузвай къурайшитар кIватIна ва абуруз лагьана: «За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, квез чизва хьи, за Мугьаммадан ﷺ кар фад чIехи жезвайди гьисабзавайди ва идан патахъай заз зи са фикир ава, а кар квез гьикI аквазва?» Абуру жузуна: «Ви фикир гьихьтинди я?» За лагьана: «За гьисабзава хьи, чун Нажашидихъ агалтна ва адан патав акъвазна кIанда. Нагагь Мугьаммада ﷺ чи тайифадал гъалибвал къачуртIа, чун Нажашидихъ галаз амукьда, вучиз лагьайтIа адан гьукумдик кваз хьун чаз Мугьаммадан ﷺ гьукумдик хьунилай хъсан я. Эгер чи тайифа гъалиб хьайитIа, чаз абур хъсандиз чизва ва абурун патай чна гуьзлемишзавайди анжах хъсанвал я». Абуру лагьана: «Ам хъсан фикир я».
Ахпа чна Нажашидиз ракъурун патал пишкешар кIватIна. Чи чилелай адаз савкьват яз тухуз жедай виридалайни хъсан шей хам тир, гьаниз килигна чна гзаф хамар кIватIна. Ахпа чун экъечIна ва адан патав (Эфиопиядиз) фена.
За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, чун Нажашидин патав гвайла, адан патав Аллагьдин Расулдин ﷺ тапшурмишуналди Жафаран ва адан юлдашрин патахъай Амр ибн Умая аз-Замри атана. Ам Нажашидин патав фена ва са кьадар вахтунилай ам хтана.
За зи юлдашриз лагьана: «Им Амр ибн Умая аз-Замри я. Эгер зун Нажашидин патав фена ва адавай Амр ибн Умая зи гъиле вугун тIалабайтIа ва нагагь ада ам зав вугайтIа, за адан кьил атIуда. Эгер за акI авуртIа, Мугьаммадан ﷺ векил кьена за абуруз хийирдин кIвалах авурди къурайшитриз аквада.
Ахпа зун Нажашидин патав фена ва, гьамиша хьиз, адан вилик пел чилиз яна. А чIавуз ада лагьана: «Ша, буюр, зи дуст! Вуна заз ви уьлкведай савкьват гъанани?» За лагьана: «Эхь, пачагь. За ваз савкьват яз гзаф хамар гъана». За адаз зи пишкеш гана ва адаз ам бегенмиш хьана.
Ахпа за лагьана: «Я пачагь, заз куь патавай са кас экъечIиз акуна. Ам чи душмандин векил я. Ам зи гъиле тур, за ам рекьидайвал. Гьакъикъатда, ада чи асул-несил авай ва гьуьрметлу инсанриз гзаф зарар гана». Нажашидиз хъел атана, ахпа гъил хкажна ва вичин нер акI яна хьи, за ам ада хана лагьана фикирна. Эгер чил пад хьанайтIа, за кичIевиляй аниз хкадардай.
Ахпа за лагьана: «Я пачагь, нагагь квез бегенмиш тежедайди заз чизвайтIа, за квевай а кар тIалабдачир». Ада лагьана: «Вуна завай Мусадин (Моисеян) патав атай Жибрил малаик къвезвай касдин векил вуна ам рекьидайвал, за ви гъиле вугун тIалабзавани?» За хабар кьуна: «Я пачагь, ам дугъриданни гьакI яни?» Ада жаваб гана: «Бедбахтвал я ваз, эй Амр! Заз яб це ва адан гуьгъуьна аваз алад. За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, адав гьакъикъат гва ва ам вичиз акси яз акъвазнавайбурал гьар гьикI хьайитIани гъалиб жеда, гьикI Муса Фиръавандал ва адан кьушундал гъалиб хьанатIа».
А вахтунда за лагьана: «За Ислам кьабулна лагьана адаз гузвай кьин квевай кьабулиз жедани?» Ада, «Эхь» лагьана, заз гъил яргъи авуна ва за Ислам кьабулунин кьин кьуна. Ахпа зун, виликдай авай зи фикир дегишарна, зи юлдашрин патав экъечIна, амма за Ислам кьабулнавайди абурухъай чуьнуьхна».
Адалай гуьгъуьниз Амр ибн аль-Аса ахъайна: «Ахпа зун Аллагьдин Расулдихъ ﷺ галаз гуьруьшмиш хьунин ният аваз, адан вилик Ислам кьабулдайвал рекье гьатна. Рекье зал Меккадай къвезвай Халид ибн аль-Валид гьалтна (им Мекка къачудалди тIимил вилик хьайи кар я). За адавай жузуна: «Гьиниз я, я Абу Сулейман?» Ада жаваб гана: «За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, гьакъикъи рехъ малум хьана ва а кас пайгъамбар я. Зун Ислам кьабулиз физва. Гьикьван чIавалди чун ам кьабул тавуна акъвазда?» За лагьана: «Зунни иниз анжах Ислам кьабулун патал атанва».
Адалай кьулухъ чун Аллагьдин Расулдин ﷺ патав Мединадиз атана. Халид бин аль-Валид вилик экъечIна, Ислам кьабулна ва Пайгъамбардиз ﷺ кьин кьуна. Ахпа зун адаз мукьва хьана ва лагьана: «Я Аллагьдин Расул ﷺ. Зи виликан гунагьрилай гъил къачунин эвездай за ваз кьин кьада…» Ахпа за вуч лагьанатIа, зи рикIел аламач. А чIавуз Аллагьдин Расулди ﷺ заз лагьана: «Я Амр! Кьин це, гьакъикъатда, Исламди вири виликан гунагьрилай гъил къачузва, гьакъикъатда, куьч хьуни (гьижради) адал къведалди авай вири гунагьар михьзава». ГьакI за кьин кьуна ва ахпа зун хъфена»».
Амр ибн аль-Аса Ислам кьабулайдалай кьулухъ Пайгъамбарди ﷺ ам вичиз мукьва авуна ва мукьвал-мукьвал дяведиз физвай кьушундин кьиле тайинариз хьана. Гьа икI, Амр ибн аль-Ас сифте иман гъайи Пайгъамбардин ﷺ асгьабрин дережадив агакьна ва Аллагьдин ﷻ вилик чIехи дережадиз лайихлу хьана.
Амр ибн аль-Асан лайихлувал къейд авун патал лугьун бес жезва хьи, ам себеб яз Египетдин агьалийри Ислам кьабулна. Зубайрахъ галаз санал Амр ибн аль-Ас Египетдиз фена, византийвийрин аксивал кукIварна ва цIийи – мусурманрин Египетдин бине эцигна.
Умар ибн аль-ХатIтIаб халиф тир вахтунда Амр ибн аль-Ас Египетдин сердервиле тайин авуна. Умар кечмиш хьайидалай кьулухъ, Усман ибн Аффан халиф хьайила, Амр а къуллугъдилай алудна.
Муавиядикай халиф хьайила, Амр мад Египетдин сердервиле тайинарна. Амма лап мукьвара Амр ибн аль-Ас азарлу хьана ва 664-йисуз (гьижрадин 43-йисуз) 90 йисан яшда аваз кечмиш хьана. Ада Пайгъамбардилай ﷺ яхцIур кьван гьадис агакьарна.
Амр ибн аль-Ас Исламдиз атуни мусурманрин жергеяр гужлу авуна ва мушрикар зайифарна. Ада вичин вири уьмуьр Исламдиз багъишна. Аллагьди ﷻ адан гъилералди Исламдин тарихда гужлу ишигъ гудай чинар кхьена ва абур мусурманрин рикIера амукьна.
Египетда Амр ибн аль-Асаз мусурманрин гьукуматдин бине эцигайдаз хьиз гьуьрмет ийизва. Адан алачух янавай чкадал 662-йисуз мискIин эцигна, ам къенин юкъузни ама.
