Шейх Желил буба
Мергьяматлу, регьимлу Аллагьдин ﷻ тlварцlелди! Тlарикъатдин тарихда лезги шейхерин гзаф тlварар ава: шейх Исмаил (Куьрдемир), шейх Хасмугьаммад (Ширван), шейх Мугьаммад эфенди (Ярагъ), шейх Шихали (Цlелегуьн), шейх Рамазан Эфенди (Штул), шейх Гьажи эфенди (Кьуьчхуьр). Гьар жуьреда кхьенвай силсилайра (шейхерин цlиргъера), мисал яз, Хпеж Къурбанан ва масабурун, къанни цlудалай гзаф лезги шейхерин тlварар кьазва.
Гьа михьи ксарин гъвечlи несилдин арада цlелегуьнви шейх Шихалидин птул шейх Желилан тlварни ава.
Шейх Шихалидин тухум Цlелегуьндал чlехи ва девлет авайбурукай сад хьана. Шейх Шихалиди вичел чан аламаз, рекьидалди гзаф йисарин вилик, рухваяр санал кlватlна веси авуна: куь арада къал тахьурай, сада-садакай зарафатар ийимир, сада-садан гьуьрмет хуьх, жувалай алакь тийидай кlвалах хиве кьамир, зун амачирла куьн чара жемир, куь къуват садвиле ава. Са кlвалах башламишдайла, къени ният рикlе аваз, Зул-Жалалдик умуд кутур лагьана, тагькимарнай. Шейх Шихалиди тухум вичин чlехи хва Гьажиханал тапшурмишна.
Шейх Шихали рекьидайла адахъ муьжуьд гадани къанни цlусад хтул авай.
Ингье шейх Шихалидин хизан:
Рухваяр: Хтулар:
Гьажихан – са гада, пуд руш.
Къурбан – ирид гада, пуд руш.
Дадаш – кьуд гада, пуд руш.
Хидир – кьве гада, са руш.
Кьади – кьве гада.
Расул – кьуд гада, кьве руш.
Ярагьмет – кьве гада, кьве руш.
Тагьимирзе – са гада.
Цlелегуьнар
Къавкъаздин дяве куьтягь хьайила, Гьажиханан тухум хуьруьн жемятдихъ галаз кьакьан тепедилай Магьмутрин Берекрин хуьрер аквадай дуьзен чкадал эвичlна, анал цlийи хуьр кутуна.
Бинедай хуьр пуд магьледикай ибарат хьана. Агъа магьле, Бахчаяр, Вини магьле. Агъа магьледа Гьажиханан тухумди чпиз чка кьуна. Гьа и жуьре Желилни дидедиз хьана. Тlарикъатдин рехъ лезги халкьди кьуна 180 йисалай артух я. Гзаф хуьрера гьа михьи ксарин пlирер ва гуьмбетар ава. Амма гьа ксарикай чаз гьакъикъатда затlни чизвач, тек бубайрилай амай са риваятрилай гъейри.
Икьван йисара анжах са шейх Ярагъ Мугьаммад эфендидикай ктаб кхьенва. Дагъустанда сифте тlарикъатдин рехъ кьабулай хуьрерин арада Цlелегуьнарни ава (Ярагъар, Магьмута хуьр, Берекар), гьавиляй и ктаб кхьинин мурад-метлеб акьалтзавай несил шейх Желилан пак уьмуьрдихъ галаз танишарун ва гьадан крар чешне яз къалурун я. Цlелегуьнар дуьзендал эвичlайдалай кьулухъ Гьажихана вичин гада Булудиз мехъер авуна. Булудизни Алиматаз кьве гадани пуд руш хьана. Са гададал Желил тlвар эцигна. Рикlиз чими, хуш, зирек ва гзаф зигьин авай Желил гъвечlи чlавалай тухумдин гъилерал хьана. Са бубат чlехи хьайила, Гьажихана масадал вегьин тавуна, вичин хтулдиз гьисабиз, кlелиз, кхьиз ва диндин шартlар чирна.
Цlуд, цlикьвед йиса авай гада яз Булуди Желил Ярагърин шейх Мугьаммад эфендидин тlварцlелди машгьур хьайи медресадиз кlелиз ракъурна. Ахпа Агъа Стlалдал кьвед лагьай дережадин медресада кlелиз туна. Идалай гуьгъуьниз Желил кlелиз Ахцегьиз фена. Ана кlелдай йисара Куьреда вабадин азар (чума) гьатна.
«Ваба лугьуз махлукьатдиз еке мусибат хьана. Гьар са хуьряй жаван чанар чавай вахчуз къакъатна. Шумудан папар, вахар чlарар чухваз шехьиз хьана. Ихьтин мусибат хьайила, вуч ийида эй, эллер?» - кхьенва а чlаван шаир Хпеж Къурбана.
Гьажиханан тухумдин чlехи пай гьа вабадикди кьена куьтягь хьана. Желилаз и кардикай хабар хьайила, ам гьасятда хайи хуьруьз хтана. Цlелегуьнрин жемятдин сиве амай ихтилатрай Желил хуьруьз хтайла, ада кьвалан кlане са кьве метрдин яргъивал алай винелай эвичlиз жедайвал къуйдин жуьре фур эгъуьнна. Гьа фурун кьилихъ чарчел Къуръандин аятар кхьена ам яд авай къапуниз вегьена. И кlвалахар гьазур хьайила, Желила хуьруьнвияр кlватlна ва гьардав кьвалан къвалалай чилик физ ва винелди эхкъечlиз туна. Вичи гьа и арада аятар кlелиз чиликай хкечlзавайбуруз яд яна. Вири чилин кlаникай хкечlна куьтягь хьайидалай кьулухъ дуьа авуна хуьруьн жемятдилай садакьа кьуна. Гьа вахтунда аялриз мехъерар ийидай адет авай. Руш 13-14 йис тирла гъуьлуьз гудай. 15-16 йисарин яшда авай гадайриз мехъерар ийидай. Желилаз адан мехъерар мус жеда лагьайла, ада диде-бубадиз ва миресриз жаваб гана: «Ахцегьай хтанмазди». Желилан вил ацукьай руш хуьре авай.
Ахцегьа кlелна куьтягьна хтайла, Желилаз ван хьайи ихтилатди ам къарсурна. Адаз хабар авачиз, кlанзавай рушал мад кьве жегьилдин вил ацукьнавай. Атlабурун кьведан арада а руш патал гьуьжетар хьана. Абурукай сад вичин стхадихъ галаз кимел ацукьнавайла, муькуьда и кас кlвалин дакlардай тфенгдай яна кьена. Рекьизвайдазни килиг тавуна стхади гум акъатзавай дакlар са шумудра ягъ хъувуна, муькуьдини кьена. Са акьван вахт фидалди гьа и рушни балкlанди кlуру яна кьена. Гьа и агьвалатди Желилаз гзаф таъсирна ва мехъер акъвазарна.
Гьа девирда Желила кьван кlелай инсанар тупlаралди гьисабиз жедай.
Чlехи хьайила, Желилакай кьакьан буйдин, лацу якlарин, акьалтlай къилихар авай, хъсан хесетрин, ширин мез авай, аялдизни кьуьзуьдаз, дишегьлидизни итимдиз вичивай жедай гьуьрмет ийидай ва куьмек гудай, кесибни девлетлуди сад хьиз кьадай итим арадал атана.
Желила кlелдай йисара адан бубани диде кечмиш хьана, амма чlехи стха Усмана абур амайди хьиз Желил хвена. Вичиз кlандайвал уьмуьр тухуз туна.
Туьркиядай хтайдалай кьулухъ Желила вичин стха Усманаз куьмекар гуз башламишзава. Гьа арада ам Дагъустандин ва Азербайжандин тlвар-ван авай шейхерихъ галаз таниш жезва.
Тlарикъат Исламдин рекьерикай сад я. Вири рекьерин кьиле вич Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ акъвазнава. Сад лагьай тlарикъатдин рехъ ада вичин халиф Абу Бакраз къалурна. Кьвед лагьайди – Умар асгьабдиз. Пуд лагьайди – Усман асгьабдиз. Кьуд лагьайди – Али асгьабдиз. Исламда кьуд дережа ава: шариат, тlарикъат, марифат, гьакъикъат. Кьвед лагьай дережадиз бязи вахтара арзилатни лугьузва. Месела, Етим Эмина – «Я гьакъикъат, я тlарикъат, я арзилат гьинава? Я гуьзел шейх Нахшибенди, бес ви фарман гьинава?» - кхьенва.
Желил буба: гьакъикъат ва риваятар
Вичин вири уьмуьр михьивилелди, къенивилелди, инсанриз гьакъисагъдаказ къуллугъ ийиз кьиле тухузвай касдикай ам пlир хьтинди я лугьуда. Цlелегуьнви Желил бубадин сурални инсанар, ам незуьр алай, михьи кас тир, анал авур ниятрикай себеб жеда лугьуз, физва. Таб-керчек, заз чидач, амма Желил бубадикай риваятар гзаф ава. Агъадихъ чна гузвайбурни Желил буба вичиз акур, адахъ галаз санал къекъвей, яшамиш хьайи Къазиев Алимавай кхьейбур я.
Бубадин мал – халкьдиз гьалал
ЦIелегьуьнрин куьгьне хуьре, Булудин регъуьн патав, исятдани куьгьне багъ гума. А багъда авачир жуьре емиш, белки, авач. Адал я жагъун алач, я емишар атIудайла – къадагъа. Ни кIантIани атIутI, неъ, амма базардиз тухвана маса гумир. Ам турус жедач. Желилан багъдай базардиз тухвана емишар маса гун гунагь кар я. Адан иесиди и кар ийимир лагьанай, амма багъдиз фена недайбуруз гьамиша гьалал я…
Желилан и багъ вичин чIехи стха Усманалай, Усманал – абурун буба Булудилай, Булудални – чIехи буба Гьажиханалай атана. Эхиримжидав агакьайла, ата-бубайрин чIехи мулк ада чил авачир кесибриз пайна, низ гьикI кIандатIа, гьакI ишлемиша лагьана. Бубайрин регъв маса гана, амма регъуьн патав гвай саки кьве гектардин багъ вакьфадиз акъудна. Къуй бубайрин багъдин емишар и регъуьз къвез-хъфидайбуруз гьалал хьурай лагьана. Вич лагьайтIа, кIваляй экъечIна. Хеб хуьдайла хеб хвена, амай вахтара ам хуьрера къекъвена. Къекъверагвиле ваъ, ажузбуруз куьмекар гуз, ялгъузбуруз кIвал, хизан туькIуьриз, рекьер къалуриз, начагъбурун уьзуьрар алудиз…
Лугьузвайвал, ада кьилелай гъил элкъуьрна, уф гайила, начагъ кас, ахварикай кватайди хьиз, дири жедай. Адан эхиримжи девлет ида-ада хуьн хъувур 20-30 лапаг хьана. Амма лап еке девлет – инсанри адаз ийиз хьайи гьуьрмет тир лугьуда. Идан себебни ам хьана хьи, Желил бубадин гафунин чукIулди хьиз атIудай. Адакай куьмек тахьай кас, белки, хьанач жеди. Вични гьар са карда гзаф михьи яз къекъвена: алукIунрани, тIуьнрани, рахунрани, ниятрани. Вичихъни гьар са хуьре мугьман авай, яр-дуст авай. Ам акур, ам рахай мидяярни туьхкIуьдай, дуст хъжедай лугьуда. Иниз килигна гьар са хизанди ам вичин багъри хьиз кьабулдай. Вични гьакI фидачир, вичин къаб-тIур, вичин фу-къафунни гьамиша вичив гваз жедай. Куьрелди, вичикай инжиклу авур кас адахъ хьанач лугьуда.
Яшар кьудкъанни цlудалай алатайла, ам вичин вахан рушан аялрин патав кечмиш хьана. Вичи веси авурвал, ам Герейханован тIварунихъ галай 1-совхоздин чилел кучудна. Ам кучудай чкадал гила цIийи сурар хьанва. Инсанри аниз Желил бубадин сурар лугьузва. Сурар патал и чил чара ийиз турдини Желил буба тир лугьуда …
