Итимрин тупIалар
Итимди вичин рикI алай безек алукIуна сирлу мана тун ва я адан куьмекдалди хъсан рикIел хкунар хуьн мумкин я. Гьакъикъат ахьтинди я хьи, тупIалри хабарар ракъурзава. Агъзур йисара итимри абур чпин гьалдикай ва девлетдикай хабар гун патал алукIзавай.
Итимриз алукIиз бегенмишзавай безекрин асул жуьрейрикай тупIалар-муьгьуьрар (печаткаяр) яз гьисабзава. Абурун тайинвал абурун тIварцIе ава – абур муьгьуьрар яз ишлемишзавай. Итимрин тупIалрин-муьгьуьррин гьар жуьреяр авай: къахма авур нехиш (гравировка) авайбур, тупIалдин иесидин тIварцIин ва бубадин тIварцIин сад лагьай гьарфар (инициалар) авайбур.
Мугьаммад Пайгъамбарди тупIал муьгьуьрдин еридани ишлемишзавай. Гьа жергедай яз, Анас ибн Малика агакьарайвал, Пайгъамбардиз Персиядин регьбердиз, Византиядин императордиз ва Эфиопиядин пачагьдиз кагъазар ракъуриз кIан хьайила, адаз лагьана: «Абуру муьгьуьр алачир кагъазар кьабулзавайди туш».
А чIавуз Аллагьдин Расулди цIурурна кIалубда цана вичиз гимишдин тупIал авуна ва адал «Мугьаммад, Аллагьдин Расул» къахма авуна кхьена (Муслим).
Къаш авай тупIалар гзаф вахтара юкьван кьадардин тупIалрилай залан я ва инсандиз килигайла, абуру чпел фикир желб ийида ва гьасятда виле акьада. Анас ибн Малика ахъаяй гьадисда лугьузвайвал, Аллагьдин Расулдал къван авай гимишдин тупIални алай: «Пайгъамбардин эрчIи гъилихъ Эфиопиядай гъанвай къван авай тупIал галай. А къван къене патаз элкъуьрнавай» (Муслим).
Итимрихъ квекай авунвай тупIалар гала?
Пайгъамбардихъ гимишдин тупIал галай. Итимриз къизил акалдай ихтияр авач, кIантIа ам тупIал, сят ва маса безекар хьурай. Гимиш – хъуьтуьл металл я ва и кар себеб яз, ам итимрин ва дишегьлийрин тупIалар авун патал виридалайни хъсандиз виже къвезва. Карбид вольфрама – им фольфрамдикайни углероддикай ибарат хьанвай затI я.
ТупIал заланди ва яргъал уьмуьр авайди жеда. Ахьтин безек гьамиша цIийиди хьиз аквада. Титандикайни тупIал ийиз жеда. Им дуьньяда виридалайни гужлу минерал я. Амма титан дегишариз ва я луьгьуьмламишиз (паять) жезвач, гьавиляй адакай ийизвай тупIалрин жуьреяр тIимил я. ТупIалар авун патал виридалайни хъсан металл палладий я.
МУГЬАММАД АЛИМЧУЛОВ
