бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ДехIибала - Алжанала умхьу

ДехIибала - Алжанала умхьу

ДехIибайс гIергъи балга барни – суннат

ДугIя гIибадат саби ибси хIядис лебси саби. ДехIибайс гIергъи бируси балгала (дугIяла) дебали дахъал жураби къаршидиркур: ил гьарилли сунеласун биру. Ишаб ца жура гьалабирхьулра:

«АльхIямду лиллагьи раббиль гIяламин. Аллагьумма салли гIяла сайидина МухIяммадин ва гIяла али сайидина МухIяммадин ва саллим». Астагъфируллагь – 3 Я раббаль гIяламин! ХIу багьандан гьалар дарибтира ишбархIи дарибтира дила дехIибала халисдарили, дурусдарили, хIебицIибси чебицIахъили, гъарацIуначивад чевверхурли кьабулдара.

Я раббаль гIяламин! Нуни делчIунти Кьуръа сурабира, тавхIидла «Ла илагьа илла Ллагь» ибси калимара, истигъфарра, салаватра, хIед бируси гIибадатла цархIилти журабира дурусдиахъубли кьабулдарни тиладибирулра. Я гъафурур ряхIим! УркIецIибара набчира, дила бегIтачира, МухIяммад Идбагличира r, илала хъалибаргличира, хIела мякьлаб дурхъали биубти лебилра шуйхрачира, авлияуначира, салихIинтачира, шагьидуначира. Я раббаль гIяламин, илдала баракатра шафагIятра набчира, дила хъалибаргличира, урши-рурсиличира, узи-рузиличира, унрахунраличира, гьалмагъ-тянишуначира, шанти-жамигIятличира чесадаахъа ва илди ХIела уркIецIилизибад мяхIруммабирид. Я гъафурур рахIим! Дунъялизибра ахиратлизибра чула баракат набчи чесабаэсти муъминти унрубира кьадарбара.

Я гъафурур рахIим! Нуни гьалар дарибтачивадра, гIур дарестачивадра, далули дарибтачивадра, хIедалули дарибтачивадра, дакIули дарибтачивадра, дигIяй дарибтачивадра, чеввалкIи дарибтачивадра, нунийчирра ХIуни ункъли далути бунагьуначивад чевверхи, я дила Аллагь ﷻ . Дила имайзира, ризкьидавлализира, арадешлизира, гIямрулизира баракат кабихьа, дунъялизивра ахиратлизивра вархьвараба. Я раббиль гIяламин! Дила деркIес калунти гIямру ХIед халисил тIагIят, дурусил гIибадат бирахъули, ХIу багьандан ветсадиркахъули, ХIу разивиэсти гIямултагIив умцIахъули хIу гьимукIахъести хIял-тIабигIят, баркьудлуми дархьдалтахъули деркIахъа. УбкIухIелира имайчилси бебкIа кьадарбара. ХIябла хIисабсуайс жавабтазив вархьизахъаба, хIябла гIязабтазивад хасарватаба. МяхIшарла Диванна бархIи, дила гIямултачи хъарикахъили, къарцинмайраба, наб ХIела уркIецIи хIясибли хIукму бара, я уркIецIила ВегI Аллагь ﷻ !

Я Кьудратла ВегI Аллагь ﷻ ! Дила деркIес калунти гIямрулизир набчи дяхIдиубти, делкIунти балагь-кьадар, къиян-жапа, излумизугIяла лерли диалли, илди лигIматуни-гIяхIдешуначи шурдатни тиладибирулра, ХIу ахIенси тиладиухъеси чилра агарану. «Аллагьумма салли гIяла МухIяммадин ва гIяла али МухIяммадин ва саллим . Аллагьумма такьаббаль дугIяана бихIурмати сирри сурат-ильФатихIя». МягIна: «Я Аллагь ﷻ ! ФатихIяла хIурматлис нушала балга кьабулбара! Амин».

ДехIиба суннатуни

  1. «Аллагьу акбар» викIухIели, авал анцIбукьлизир някъбала хала тIулби лихIбачи адаайчи ахъдуцни: 1)ДехIиба бехIбихьудлизир (такбируль ихIрамлизир). 2)РукIугIлис гьалар. 3)ИгIтидальлис вархьирули. 4) «Ат-ТахIийятулис» («Ташагьудлис») гIергъи хIябъибил ракагIятлис алзухIели.
  2. ДехIиба бехIбихьудлизир «Аллагьу акбар» кабиран вальхIямду лиллагьи ва субх1яналлагьи букратан ва асилан» белчIни.
  3. Цаибил ракагIятлизиб «Важжагьту» белчIни.
  4. «Аль-ФатихIялис» гьалаб «АгIузу…» белчIни.
  5. Балуй някъли алгъай някъ буцни.
  6. «Аль-ФатихIя» белчIунхIели, «Амин» бурни ва «раббаль гIяламин» имцIабарни ункъли бирар.
  7. Цаибилра кIиибилра ракагIятуназиб «Ал-ФатихIялис» гIергъи Кьуръа цархIилти сураби дучIни.
  8. Лерилра дехIибайчив анда кайгахъуси мерличицун хIерикIни («илла ллагь» викIухIели ахIи).
  9. РукугIлизир, игIтидальлизир, суждабазир, суждаби-ургав кайибхIели тасбихIуни (дугIяби) дучIни.
  10. ДучIутала мягIна бални.
  11. ДехIибайчив мурталра хIузурлизив виъни (Аллагьличила ﷻ пикрумазив).
  12. Ахирла «Ат-ТахIийятулис» гIергъи «Кама саляйта… бучIни.
  13. Ахирла ахIенси ва ахирла «Ат-ТахIийятулизив» ва гIергъи чебаахъибси тяхIярли кайъни.
  14. Алгъай шайчибяхI салам бедни.
  15. Суждала мерличи хIерикIни ва ц.

МягIничерти суннатуни

  1. Савлила паризала дехIиба кIиибил ракагIятлизиб тIашли «Магьдина» (Кьунут) белчIни.
  2. Савлила «Магьдинализиб» салават бурни.
  3. Салаватлис гIергъи Идбагла хъалибарг ва асхIябуни мубаракбарни.
  4. ХIябал яра авал ракагIятла дехIиба кIиибил ракагIятлизиб «Ат-ТахIийяту» белчIни.
  5. Илаб «Ат-ТахIийятулис» гIергъи кайили салават бушни: «Аллагьумма салли гIяла МухIяммад».
  6. Ахирла «Ат-ТахIийятулис» гIергъи салават ишкьяйда бушни: «Аллагьумма салли гIяла МухIяммадин ва гIяла али МухIяммад». Илди суннатуназибад ца уббаталра, саламлис гьалар хъумартнила кIел сужда сагьви (саджату сагьви) детурхахъу. Ил – фарз ахIен суннат саби.

Хъумартнила суждаби

ДехIибайзиб гьанагарси хатIа кабикалли, ил бархьбарес салам бедес гьалар хъумартнила кIел сужда детурхахъу. Уббатурсиличила дехIиба яргаличилси аркан бехIбихьайчи гьанбикалли, ил хатIа итхIелил гьарбиру. Амма иличила гIергъиси аркайзив шакикалли, илини дехIибала даимдиру ва хатIаличил барибси ракагIят (аркантала ургабси) халхIебиру, гIур салам бедес гьалар кIел сужда детурхахъу. ДехIибайзив ракагIятунала кьадарличила васвасухъалли, ил кьадар камсилизи халбарили, дехIиба ракагIятунала кьадар гIягIнисиличи абиркахъу ва салам бедес гьалар хъумартнила кIел сужда детерхахъи, уркIи ряхIятбирахъу.

ДехIибайчибси хатIаличила, дехIибала тамандиубли гIяхIцад замана арбякьунхIели шакикалли, сагати дехIибала хIедируну, ракагIят биру ва хъумартнила суждаби дарниличил дехIибала тамандиру, саламти дедлуга. Илди суждаби маслигIятти сари мягIничебси суннат убкалунхIелира. Илди хъумартнила суждаби фарз хIедиъни сабабли, илди хIедаресра асубирар. Амма суннат бетерхахъни гIяхIси саби.

Идбагли ﷺ маслигIятбариб, хатIаличилти дехIибала лайхIедакIили, хъумартнила суждаби дарахъес. Чумал хатIалис хъумартнила цадехI суждаби сари дирути. ГIядатла суннатунас сужда-сагьви дирути ахIен, даралли, дехIибала халхIедиру.

ЗягIипсила дехIибала

Ара-сагъси адамлисра зягIипсилисра дехIибала цадехI сари: гIергъисилис декIарти дехIибала агара.

Амма илди детурхахънилизир шаригIятли зягIипсилис (чулахълис) кункдешуни акIахъуб, чучил ара-сагъси адам пайдалавикIес асухIебирути. Бусурмайс, дагьри лерай, зягIиплира или дехIибала урдатес я уркIиагариэс асухIебирар. Ил багьандан, аргъала лерай, дехIибала детурхахъу реанимациялизивсини, бехIемцIлизи викибсини, хIеркIли архусини, дявлизивсини, гъятIбиълумау викибсини ва цархIилтани. Илгъуна саби шаригIятла тIалаб.

ЗягIипсини дехIибала детурхахъу имкан биубцад тIашли, «Аль-ФатихIя» белчIес тIашизес хIейрусини, селичи-биалра хъарахъили. Илкьяйдали хIейрусини – къухIизурли, кайили, шайчи кайхьи (балуй шайчив виъни къулайси саби), бекIлиу се-биалра убихьили, къакъличи кайхьи, амма дяхI Кьиблаличи дяхIдарили. ДехIибала илкьяйда бекIдарес имкан агарсини, илди детурхахъу хIулбала ва кьяпIикIунала вяшатIайчил, илра имкан агарсини – пикриличил (уркIили), дазала дарес имкан агарсини – илди агарли, амма илдигъунти дехIибала кIинайс черихъу.

ТIашизес хIейрусинира дехIибала детурхахъу Кьиблаличи вяхIчили кайили. Илала дехIибайчира, илдазир дучIутачира тIалабуни цадехI сари. Амма илис белгити кункдешуни лер: - лерилра дехIибала кайили дарни; - рукугIличи къухIилзан; - суждаличи имцIали къухIилзан. ЗягIипсира дехIиба лерилра арканти ва дучIути-ургав «СубхIяналлагь» эсцад замана рахIятирар. РукугIлис гIергъи игтидальлис вирусила кьадар ахъирар (вархьирар).

Сужда барес хIейрусила дехIибайчи тIалабуни гIядатла дехIибайчигъунти сари, ва тIашли детерхахъес вирути тIашли детурхахъу, гIядатла тяхIярли рукугI ва игIтидаль дурадуркIу. Амма суждаличи аркьухIели, гьалабал хIядурбарибси уталичи кайрар. Илала сужда анда кьукьубала гьалабухъесли къухIизни саби, суждаби-ургав кайъни – къухIизнилизивад вархьиубли (ахъиубли) кайъни.

Илди дехIибайзир дучIутира гIядатла дехIибайзир дучIути сари, гьар гIягIниси мерличив «СубхIяналлагь» эсцад ряхIятиэсра хъумхIертули. РукугI ва суждаби дарес хIейрусини дехIибала ишкьяйда детурхахъу: тIашли бекIдарес вирути тIашли гьунчидуршу, рукугIлис гьалабал хIядурбарибси уталичи кайрар, рукугIлис къухIилзан, анда кьукьубачибад бухъесли. КIинайс вархьиубли кайрар ва кIиибил суждаличи аркьян – къухIилзан рукугIлизивичив имцIали, суждаби-ургав кайъни вархьиубли уталичи кайъни саби. КIиэсил суждара цаэсил барибси тяхIярли гьунчибуршу. КIиибил ракагIятлизир «АтТахIийяту» ва салават делчIес уталичи кайрар ва саламличил дехIибала ахирличи арку.

ДехIибайчир хъуцIрумира тазра цаван ахъли (ца даражаличир) диалли, дехIибала кьабулхIедиру. Амма зягIипсини ил тIалаб сунени вируси тяхIярли бетурхахъу. ЖамигIятла дехIибайчив тIашизес къиянсилис, илав кайиливан ахIи, илдазивад декIарли ва тIашли дехIибала детерхахъни къулайси саби. РукугI ва суждаби дарес хейруси зягIипсилис дехIибайзир гьамаддешуни илдигъунти сари. Илдачирли декIардулхъан илала дехIибала цархIилталайзирад. Арадешлизив сагъси адамлис илди гьамаддешуначил пайдалавикIес асухIебирар.

ДехIибала черихъни

Бусурман адам 14,5 дус виубхIейчивад балугълаваибси сай: хIебиалли, иличи дехIибала, дуббуцари ва цархIилти Аллагьлис ﷻ дирути гIибадатла жураби (фарзани) хъарти сари. Фарзла (паризала) цадехI дехIибала уркалунси 70 дус жагьаннабла цIализи мерлаируси ибси цабехI гIялимтани бурули саби. Итабси ца дус ишарти 50 000 дусличи цугбиркур. Чебла лебсини виубцад жявли чебахъес гIягIнибиркур, акьуси замана илди черахъес харжбирули. Илди черихъни «гIурличи» арбухес асухIебирар. «ГIур» чис ва мурт лябкьянал ца Аллагьлицун ﷻ бала. Фарзла дехIибала черихъес чебуркъубси (илди чула заманаличир хIедарни багьандан) Аллагьла ﷻ халаси уркIецIилизивад улхъули сай. Идбагли ﷺ бурни хIясибли, МяхIшарла Диванна бархIи бекIличи чекабаибси берхIила цIали бекIла мехIе рурхъяхъухIели, Аллагьла ﷻ уркIецIила дяхIцIилиуб бирар 7 адам, илдазивад ца сай балугълаваибхIейчирад дехIибала детурхахъуси жагьил адам.

БегI гьалаб сецад дехIибала хIедарили уркалил дурусли белгидарес чебиркур, чIумали кьасбарили, гьар бархIи 5 яра 10 бархIила паризала дехIибала черихъес ва ил низам гьеч булъхIебулъули. ГIяхIси саби кIинайс ташмишхIейкIес, дехIибала черихъес вехIихьибси замана белкIни: бархIи, баз, дус ва черахъибти дехIиба лугIира бархли. Черихъути дехIибала дурадеркIес асухIебируси замана агара. Фарзла дехIибала черихъес вирар ратибатунала ва цархIилти суннатла дехIибултала мерлар. Ратибатунала ва суннатунала дехIиба чула заманаличир (нигетличил) паризаби черихъалли, илди детерхахънилизира халбирар, амма декIарли дарибхIеливан халаси кири гIебхIебиур. Уркалунти паризала дехIибала черихънила кIел тяхIяр лер: а) бегI гьалар савлила паризаби черахъес, гIур – хIерейсла, хIябъибил яргалис – хIерейсла гIергъила ва ил тяхIярли гIурилтира; б) гьар бархIи 5 яра 10 бархIила паризала дехIибала черихъес. Гьайгьайрагу, гьарил черихъути дехIибайсра нигет бирес гIягIнибиркур: «Нуни нигет барира савлила (хIерейсла, дакьала…) паризала 2 (4, 3…) ракагIятла дехIибала черахъес Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар».

Паризала дехIибала черихънила нигетлизир илди се заманала сарил ва чум ракагIятлал чедиахъу. ДехIибала чула заманаличир дарес хъарсиван, уркалунти дехIибала, гIеладяхI архIедухили, черихъесра гIягIнибиркур. Авал мазгьабла имамти ва илдала гьунчи кабизурти цауркIли саби, се сабабли калахъунти диалра – хъумкартурли яра ускаи – илди черахъес гIягIнили диъниличи. Илис бикьридеш дирули саби иш гIергъиси хIядисли: «Аллагьла ﷻ гьалабси чебла сеннира чебахъес лайикьси саби» (Бухари, 1754). Ашкарливан, Идбагли ﷺ сегъуна-биалра сабабли дехIибала калахъунсилизи илди черахъахъес бурибси саби: «Илдас, сари черахъни ахIенси, цархIил тяхIяр агара» («Кабир» бикIуси жузлизиб Табаранини бурибси саби). Бурибсилизибад нушани иргъулра, хъумартурли яра ускаи дехIибала калахъунсини (илди мариэсти сабабти диалра) илди черахъес гIягIнити сари. Пикридухъенаягу, сабаб лебли калахъунти дехIибала черахъес гIягIнити диалли, сабаб агарли калахъунти гьатIиралра черахъес чебси саби. Ташмишдеш агарли, илгъуна анцIбукьлизир илди черахънила цIакь гьатIира имцIабирули саби. Кадизирая дехIибайчи.

РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Жагьти бургъанти

Аллагьла Расулли ﷺ бегI гьалаб Маккала халкь ислам динничи жибарибхIели ва къанчанас суждабирахъес къадагъабарибхIели, илис илала гъамтира бархли душманти бетаур. Илдани илис ва илала асхIябтас къияндешуни алкIахъес бехIбихьиб.   Идбагдешла 13 – эсил дуслизиб сунела асхIябтачил варх ил...


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


Урги-дергализивад иртан

Умурия гIяскуртани алавбуцибхIели, душмантала ургъан лацла хъарличи ацIили Аллагьал Расулла ﷺ шайчи децIагести гъайли угьули, вявкайкIулри. Иличиб децIагеси се лебси бусурмантас? Гьарил бусурман ургъаннис дигулри кавшес илгъуна увяхIси адам. Амма ил кавшес къияннири, сенкIун ил ахъси ва гьамадли...


Ан-Низамия мадрасалис – 950 дус

ДР -ла тах шагьарлизиб халаси халкьани-ургабси мажлис бетерхур, ан-Низамия мадраса акIахъубхIейчибад 950 дус дикнилис хасбарибси. Ил исламла дунъяла ургарти даршдусмала бегIлара мягIничебтазибад цали бируси багьудила центр саби.   2025 ибил дусла декабрь базличиб МяхIячкъалализиб лебил...


Гьарун Идбаг

Гьарун ГIимранна урши сай. Илала насаб Якьуб Идбагла урши Лавичи абиуси саби. Гьарунна идбагдеш илала узи Мусала идбагдешличил чIумали дархдасунтири.   Египетлизиб зубартас ва канчанас сужда бирути египетлантани бекIдеш дирес бехIбихьиб. Илди Израилла халкьличи мучлаагарли хIербикIутири ва...