ДехIибала-Алжанала умхьу

ДехIибала къантIдарни ва дархдяхъни
Сапарличи (архIяличи) дураулхъуси гьункьяни (мусафирли) дехIибала къантIдарес ва дархдирхъес асубируси саби. Илис илди шуртIрачила ва кьяйдуртачила багьес гIягIнибиркур.
ДехIибала къантIдарни (кьасрударни)
Бухъянси сапарличивсилис хIерейсла, дакьала (гIаср) ва дугила ав-авал ракагIятла дехIибала къантIдарили кIел ракагIят калахъес асубирар. ДехIибала къантIдарес багьандан ишди шуртIри диэс гIягIнибиркур:
1.Гьунила бухъяндеш хьурали кIел дуги-хIери вашеси биъни – 83 километр (леб 85-144 км бикIутира). Ил гьуни секьяйдали ихъули биалра (машиналичиб, поездличиб…) декIардеш агара.
2.сапарла кьас биъни. Чина ва сен аркьусил хIебалули дуравхъунсилис дехIибала къантIдарес асухIебирар.
3. Гьаларти дехIиба бехIбихьудлизиб (такбируль ихIрам) дехIибала къантIдарес нигет биъни.
4. ДехIибала къантIдирусини дехIибала къантIхIедируси имамлис гIергъи дехIибала хIедарни. Цараван биалли, дехIибала авал ракагIятличил детурхахъу.
5. ДехIибала дехIдихьили тамандиайчи, илди къантIдарили дурадеркIес ибси кьас биъни. ДехIибайчиб къантIхIедарес ибси кьас акIалли, дехIибала къантIдарес асухIебирар.
6. ДехIибала дируси замана архIяличив виъни. Мисаллис, дирути дехIибала тамандиайчи, гами, поезд сай хIерируси мермусаличи сабаалли, дехIибала къантIдарес асухIебирар. ВакIибси мерличив адам авал бархIи кавлуси виалли (вакIибсира аркьусира бурхIни халхIедарили), иларра дехIибала къантIдарес асухIебирар. Амма вегIла мурад ишбархIи-жагIял бетурхниличи хьуликIули, илди мер-мусаличив чум бархIи калес чевкъарал хIебалули биалли, 18 бархIи дехIибала къантIдарес асубирар.
7. ДехIибала мурт ва секьяйда къантIдарес асубирусил дурусли бални.
Илдигъунти шуртIри диалли, дехIибала къантIдарес асубирар: хIерейсла, дакьала (хIерейсла гIергъила), дугила авал ракагIятла дехIибала кIел ракагIятлайчи кадаахъили. Нигетлизибра иличила буру.

ДехIибала дархдяхъни (жамгIдарни)
Бухъянси архIяличивхIели, дехIибала къантIдирнила лерилра шуртIри диалли, цадехI дехIибала итдилти детурхахъуси заманаличи ардухили даресра асубирар (савлила ахIенти). ДехIибала илкьяйда дархдяхъили дарнилис жамгIдарни бикIар. Илди жамгIдиру мусафирлис секьяйда къулайсил пикрилизи касили:
- ХIерейсла дехIибала дакьалайчи ардухес яра дакьала дехIибала хIерейслайчи кадухес;
- МаркIачIила (бархIехъла) дехIибала дугилайчи ардухес яра дугила маркIалайчи кадухес. ГIеларти дехIибала гьалартачи лерхули диалли, ишдигъунти шуртIри диахъес гIягIнибиркур, - мисаллис, дугила дехIибала маркIачIилайчи:
- МаркIачIила дехIибала дугилайс гьалар диру.
- Цаэсти дехIиба бехIбихьудлизиб гIергъити дехIибала гьала хес ва дарх дарес ибси нигет биэс чебиркур. КIидехIелра дехIибала гьар-гIергъили дарни. Цаэсти дехIибала тамандиубхIели, гIергъити дехIибайс къамат бучIа ва дехIибала илхIелил детурхахъу. Илди кIидехIелра дехIибаургаб кIел ракагIятла дехIибала даресцад замана арбукьялли, гIергъити дехIибала чула заманаличир детурхахъу, я кьасру, я жамгI хIедарили. ГьаладяхI яра гIеладяхI ардухили детурахъути дехIибайс «черихъути» или нигет хIебиру.
Гьаларти дехIибала замана хIясибли, гIергъитачи ардухес нигет биру ва гIергъити дехIиба замана сабаайчи ил нигетличила хъумхIерту. Нагагьладан хъумарталли, дехIибала уркалунтази (черахъес гIягIнитази) халдирути сари ва чула кабизахъурси заманаличир детурхахъес чебиркур. Гьункьяс гIягIнибиркур ил шайчирти шаригIятли сунес чедаахъибти кункдешуни ункъли дагьес ва дехIибала дурусли детурхахъес.
Жаназала дехIибала
Жаназала дехIибала фарзуль-кифаятлизи халдирути сари. Илди детурхахъу жамигIятлира вегIлицунра, амма жамигIятличил дарни Идбагла ﷺ суннат саби. Илди дурадуркIу жаназа бирцили ва капайзи бергурли гIергъи. Жаназала дехIибайчиб маъмумти хIябал къяйли тIашбилзан. Илди дехIиба бутIакьянчибала кьадар 40 яра 100-личи абикахъес адамти жибарни вебкIибсилис дебали багалабируси саби (хаслира илди 100- личи абикалли).
Жаназала дехIибайс ишгъуна нигет биру: «Нуни нигет барира ГIямарла урши МяхIяммадла (у ахъили) рухIлис фарзла жаназала жамигIятла дехIибала дарес Аллагь ﷻ багьандан». ВебкIибсила у хIебалусини ишкьяйда буру: «ВебкIибсила рухIлис», яра «имамли нигет барибсила рухIлис». Нигет цаибил такбирличил бархбирхъу. Жаназала дехIибала детурхахънила тяхIяр ишгъуна саби:
1.Нигет барни.
2. «Аллагьу Акбар» или някъби лихIбачи дарх ахъдуцни.
3. Чардарибти някъби каниличи кадихьили, «Аль-ФатихIя» белчIни.
4. КIинайсра «Аллагьу Акбар» или, някъби ахъдуцни.
5. Някъби каниличи мерладарили, салават белчIни: «Аллагьумма солли гIяла МухIяммад» («Кама солляйта» белчIни гIяхIси саби).
6. ХIяйнайс «Аллагьу Акбар» или, някъби ахъдуцни.
7. Някъби каниличи мерладарили, дугIя биру: «Аллагьумма гъфир лагьу вархIамгьу». Хьунул адамлис: «Аллагьумма гъфир лагьа вархIамгьа», бахълис: «Аллагьумма гъфир лагьум вархIамгьум» (Я Аллагь I, чевверхи ва иличи уркIецIибара». Бахълис «Я Аллагь ﷻ чевверхи ва илдачи уркIецIибара»).
8. Авнайсра «Аллагьу Акбар» или някъби ахъдурцу. Чардарибти някъби каниличи кадихьили, дугIя биру: «Аллагьумма ла тахIримна ажрагьу ва ла тафтинна багIдагьу вагъфир лана ва лагьу». Я Аллагь ﷻ нуша илала пайдализирад мяхIруммадираба, илис гIергъи нуша фитIнализи мадурцаба, фитIна мабирид ва нушачивадра иличивадра чевверхи.
Ил бяркъяйчи гьалабла дугIя бурес асубирар: «Аллагьумма гъфир лагьу вархIамгьу». ВебкIибси мурул адам виалли, имам илала бекIла шайчи калзан, хьунул адам риалли, урдурла мякьла. Илди дехIибайсра мурул адамла жаназа магърибличи (восток) бекIгьабли кабирхьу, хьунул адамла машркьличи (запад) бекIгьабли. Ца адамли вебкIибсилис кIина жаназала дехIибала хIедиру.
Жаназала дехIибайчи кьаниубхIели
Жаназала дехIиба цаибил такбирличи кьаниубсини, имам «Аль-ФатихIя» таманаэс валкьхIеурли левай, нигетра такбирра дурили дехIибайчи кайзес бажардиикалли, илала ил бутIа (такбират) кьабулбиру. Илгъуна кьаниубсини жаназала дехIибала жамигIятличил таманиу. Амма кьаниубси имамла кIиэсил такбирличил жаназала дехIибайчи кайзалли, илини дехIибала дехIдирхьу бехIбихьудличил – цаибил такбиратличил (кIелра такбирла ургабси бутIаличил). Илини гIергъити такбиратуни детурхахъу, имамлис гIевваэс кьасхIебирули: жамигIятли сунела такбират бетурхахъу, кьаниубсини - сунела.
Кьаниубсини сунела такбират бехIбирхьу имамли «Аллагьу Акбар» ибниличил. Имамли жаназала дехIибала хъараахъурхIели, кьаниубсини сунела такбират (такбиратуни) даимбиру ва дехIибала ахирличи диркахъу, дугIя бучIа. Чебиуливан, жаназала дехIибайчи кьаниубсини дучIутира дурутира жамигIятлайчил цугхIедиркур, цархIилти жамигIятла дехIибайчирван. Жаназа хIярибихьибхIели, чевакIибсини илди цацали детерхахъес вирар, хIябла гIелла шайчи, хIяб Кьиблала шайчи кайзурли.
Жаназала дехIибайчив имам
Жаназала жамигIятла дехIибайчир имамдеш диру гъамдеш хIясибли: дудешли (ил агара виалли), хала дудешли, (илди агархIели) хала хала дудешли, гIур – уршили, уршила уршили, дулекIла узини, дудеш хIясибли убай узини, дулекIла узила уршили, дудеш хIясибли убай узила уршили, дудешла дулекIла узини, дудеш хIясибли дудешла убай узини, илдас гIергъи – дудеш хIясибли цархIилти тухумтани. Илди агара биалли, неш хIясибти гъамтани.
РебкIибси хьунуйс жаназала дехIибала дарес яргализив илала мурул имцIали лайикьиркур. Цагъунти тухумдешла 2-3 адам биалли, имамдеш гIямрулашал халасини дарни имцIали дигеси саби. ВебкIибсила (ребкIибсила) мякьлаб тухумти агархIели, жаназала дехIибайчир имамдеш диру жамигIятла цархIилти дехIибайчир имамдеш дирусини. Жаназала дехIибайчир имамдешлис ил гьабгIергъидеш шаригIятли кабизахъурси саби. Ил гьаб-гIергъиде буъни къадагъаласи ахIен, амма суннат бетурхахъалли, мурталра лайикьли бирар.
РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ