бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Ислам ва вачарла адабуни

Ислам ва вачарла адабуни

Ислам гьарил адамла ва жамигIятла гIямрула лерилра шалубачи чебетаибси бархьси гьуни саби. Ил багьандан исламла тIалабуни адамла гIямрулизир мягIничебси мер буцибси вачарличира чедетаиб, адамти-ургар хIялалдеш кадилзахъули.

 

БегIла гIяхIси давла нигетличил, хIялалси бузериличил ва хIялалси вачарличил бучибси саби.

ИшхIелла игъбарагар вачрукьяла дигIянаси байрахъ саби – «виргIяхIергадли бирцхIебирцид». Илгъуна тяхIярличил цалабяхъибси лебдешлизиб дунъяличиб баракат хIебирар, ахиратлизив илгъуна хIярамси давлали сунела вегI жагьаннабла цIализи арку.

Ислам хIярамси вачарличи къаршили саби, хIялалдешгIебли чIумали кабизурли. Вачрукья хIялалдешлара хIярамдешлара ургабси чIяртIа тугъличив сай. Сегъунти хIялани чедидиркура илизир – хIярамси давлаличи гъаргъдеш яра Аллагьлизибад  ﷻ урехи?

Адамти-ургарти бархбасуни, илдала лугIилизиб вачарра, исламла чIумаси хьулчилизир диэс чебиркур.

Кьуръа «ТIагьа» сурализиб Аллагьли  ﷻ адамличи хъарбариб: «ва викIен: «Дила Аллагь  ﷻ, наб багьудлуми имцIадара». ХIядис хIясибли, исламла динна багьудлуми лерни адамли¬чи Аллагьла  ﷻ уркIецIи саби».

Иш белкIли бусурмайс вачарла адабунала шайчирти камти, амма чараагарти багьудлуми гьаладирхьу, чулира гьирбикIуси шайтIан бячIяхъес кумекбарести. ХIярамси батни, тяйдибарни - шайтIан бячIни саби.

 

Вачарла шуртIри

  1. Вачарла бутIакьянчиби балугълабаъни.
  2. Илди гIякьлула бегIти биъни (дагьриагарсиличил вачар хIебиру).
  3. Вачар саби гIяхIъулали бирни.
  4. Цали бицни ва итилли асни. «Нуни бицира», «Нуни асира».
  5. Бирцуси хIярамси хIебиъни.
  6. Бирцусила, кьадар, битIакI дурусли белгидиахъни.
  7. Кабизурси багьа биъни.
  8. Вачарла мас кIилилра чебиъни (сукъурли, чебиусилизи хIербарахъес хъарбиру).
  9. Агарсила вачар хIебиру (хIебаркьибси мукьара, гIyp дакIести цIедеш ва цархIилти).
  10. Бирцуси секIа вегI сай виъни яра вакилдеш диъни.

Вачар барили гIерхъи вачрукьяс хайри бакIес имкан калнира гIяхIсилизи халбиру.

 

Вачарла адабуназирад

  1. Вачарличил яшавбарес кьасбарибсила, мисаллис, ишгъуна нигет биэс чебиркур: «Нуни вачарличибли хъалибарг напакьаличил гIеббуцес ва бусурмантас гIяхIдеш барес кьасбирулра». Илгъуна кьасличил вачар бехIбихьибси динна гъазаватлизивсилизи халиру.
  2. Исламли къадагъабарибси саби хIярамти (хури, жакьни, держ, наркотикуни, дек, капурбиубси ва ц.) дирцахъес ва исахъес. ХIядислизиб буриб, держличи, илди дирусиличи, илди дирахъусиличи, пайдаладирусиличи, дихусиличи, дирцусиличи, дужусиличи, держахъес гьаладирхьусиличи Аллагьли ﷻ лягIнат бушиб или. Игъбарла вегI илдала лугIилизи кахIерхар. Ца дурхъаси валини иб: «ХIярамси кепеклизивад мяхIкамиъни Аллагьла ﷻ гьунчир азир кепек харждарниличибра гIяхIси саби».
  3. Базарличивси вачрукьянани биаб, я тукенчини - Аллагь ﷻ хъумуртуси ахIен. Илгъуна адам бебкIибтала ургав мицIирсигъуна вирар. ХIядис хIясибли, базарличиб иш гIергъиси бучIусилис азир кири дирар, азир балагьлизивад уцахъу ва даража азирна чеахъбиру, гьайгьайрагу, хIялалси вачрукьяс:

«Ля илагьа илля Ллагьу вахIдагьу ля шариика лягьу лягьу-л-мулку ва лагьу-л-хIямду, йюхIъи ва йюмииту, биядигьи-л-хайру, ва гьува гIяля кулли шайъин кьади-ир (ун)».

  1. Исуси адам виргIявиргес асухIебирар, бирцусила жагъал дигIянбарили, умцанти далкIли кадихьили яра цархIил шилтахъ барили. Ил – хIярамси, бунагьласи баркьуди саби. ХIядис: «Къяна буруси - нушазивадси ахIен (ил бусурман гьунчивси ахIен ибси саби). Камсилра битIакI камбарни, хIярамси саби».

ЦархIил хIядислизиб бурили саби: «Къалпагарси, вархьси вачрукья Диванна бархIи идбагуначил, садикьунтачил, шагьидуначил вирар» (садикьун-Аллагьла  ﷻ марси къуллукъчи). Исламлизив къяна-шилтахъ дузахъуси вачрукья севан увяхIлил, къалп хIебируси вачрукьяла Диванна бархIи – идбагуначил варх вирнила даража чебиахъули саби.

  1. Бирцуси чеимцIали гапбируси ахIен, агарти къулайдешуни дурули. Вачарлизиб хаслира дебали заралласи саби, къянала хъя, сенкIун илини лерилра дирцутала баракат убису. ХIядис: «Хъяли секIал бицахъес кумекбиру, амма хайри убису».
  2. Дицес тIалабдарибти, халкьлис хIяжатхIели, дурхъадаайчи дигIяндарни бунагь саби. ХIядис: «Нагагъ чили-биалра берк-бержла гIягIниахъала 40 бархIи тIашаалли, кIинайс лерилра садакьалис дутIалра, ил садакьали илди тIaшаънила бунагь хIейхъу».
  3. Базарличир (тукейзир) багьни бархIиличи-бархIи дурхъади-кIухIели, бирцуси 3 бархIила чеди хIебицили тIашаэс асухIебирар, багьни гIяшдикIухIели 40 бархIила чеди. Ил бунагь саби.
  4. БигIунси яра иличила ташмишъала акIубси гьарахъли батни къулайли бирар. Илгъуна хIярамси асибси, ис¬лам хIясибли хъулкидешла бутIакьянчи сай. ХIебиалли, бунагькарра ветарар.
  5. УрхIла вачар бузули, гьалабяхI башухIели, вачавархес, гьимукIес acyxIeбирар, сенкIун хIед кьадарси чилилра тIашаэс хIейрар.
  6. Базарличи жявли вакIесван арукьесра гIяхIси ахIен. Дурхъали бицес или, цархIиллизибад лебилра мас асес, ил сабабли базарличи лябкьутас гьала вашес къадагъаласи саби. ХIярамси саби чула хайри имцIабиахъес чумал адам вягIдалабиубли багьни ахъдурцнира. Базарличир дехIибала урхIедалта, хаслира жумягI бархIила. Урдаталли, вачар хIярамсили бетарахъу, илдазибад бакIибси арцла хайрира.
  7. Базарличиб дурхъаси секIал (ваяхI) исухIели, бикьруми биъни къулайси саби.
  8. Чеблалис бицибсила багьа вягIдалис гьалаб тIалабхIебиру.

ХIярамси арцла садакьа хIебиру: хIярамти арцлизибад садакьабарни нясдиубти палтар жихIли дирцнигъуна саби (хIядис хIясибли).

Иман лебсини сунес хIейгуси, цархIиллисра хIебиру. Дунъялис ахират бирцуси бунагькарличи Аллагь  ﷻ дугьаизур: «ХIу Набчил къаршиикайчи, хIуни хIела зягIипси чархличи уркIецIибара». Илала мягIна: «Нуни къадагъабарибси, хIярамси тяйдихIебарадли, xIy Набчил къаршиикибхIели, Нуни хIечи уркIецIихIебирис».

Вачрукьяс хIялалсилара хIярамсилара ургабси дазу буэс асухIебирар ва илисван цархIиллисра.

 

Вачар белхъни

Нагагь вачрукьяни се-биалра асес дигуси муштаризи «нушала вачар белхъес гьеч асубируси ахIен» алли, илини шаригIятли асубирахъуси къадагъабирули сай. Ил – гуж саби, зулму, бунагь. (Вачар разидешлизиб саби).

Вачар бехъес асубирар вачрукьяра муштарира декIарбикайчи:

  1. a) халаси хъулиб – ца арукьес ласухъи къакъбарайчи;

б) биштIаси хъулиб – ца дуравхъайчи;

в) кьакьалаб, майдайчиб – арукьес къакъбарили чумал ганз кацIайчи, барх ца шайчибяхI батбихьили биалли — декIарбикайчи;

г) шартIличил барибси вачар, мисаллис, 3 бархIи пикриухъни, 3 бархIили заяхIебиалли, 3 бархIили балусилизи чебаахъес, 3 бархIили пашманиалли. Илдазибад ца шартI биалли, вачар бехъес вирар.

д) вачарла замана вачрукьяни дигIянбарибси, муштарини чехIебаибси асибсила багьа гIяшбируси жагъал багьарбухъаллира, вачар бехъес асубирар. Ил гIяйибла секIал якьинбиумад, ва яхI пайдала хIебарили, цагьакIли чарбарес чебиркур яра багьа гIяшбарес. Мисаллис, буркьли ахIенси машинализиб нукьсандеш дакIубиъни яра бурхIе халали чебаахъес кьял хIебирзили батни – къяна бурнилизи, муштари виргIявиргнилизи халбиру. Илра вачар бехънилис сабаб саби. Амма буркьа машинализиб моторла аги лебгIеб гапласи хIебиъни якьинбиъни вачар бехъес шартI ахIен ва илдигъунти цархIилтира.

ЧевяхIси Аллагьли  ﷻ кумекбараб нушаб бархьси бархьсили чебаахъес, балкIси - балкIсили. Амин!

 

Ислам ХIямзатов

2026-08-01 (Сафар 1448 д.) №8.


ХIижаб бихнила 10 сабаб

Чумал дус гьалаб нуни хIижабла мягIна гьаргбарира, ва ЧевяхIсила уркIецIиличибли гьанна разидешличил ил бихулра. Иш белкIлизиб нуни бусурман хьунул адамтани хIижаб бихнила сабабтачила бурис. Рирхулра ишди баянтани цархIилти рузбира илгъуна баркьуди дураберкIахъес уркIичеббиру.   Се саби...


ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси

(бехIбихьуд 5,6 – ибил номертазиб)   ТIалаб хIясибли декIарбикни Хьунуйзиб ихтияр лебси саби муруйзи магьар кабушахъес тIалаббарес, эгер муруй сунечи шаригIятли хъардарибти таманхIедиралли. ИлхIели илини муруй бедибси магьарла мас чарбарес гIягIниси саби, чула-ургаб гъамдеш бетаурли...


ДехIибала черихъни

Бусурман адам 13 – 14 дус виубхIейчивад балугълаваибси сай: хIебиалли, иличи дехIибала, дуббуцари ва цархIилти Аллагьлис ﷻ дирути гIибадатла жураби (фарзани) хъарти сари. Фарзла (паризала) цадехI дехIибала уркалунси 70 дус жагьаннабла цIализив вирар или цабехIти гIялимтани буруси пикри лебси...


ГIурра гаджетунала асарличила

Гьалавван наб ца тяниш къаршиикиб. «Нуни дила дурхIнази телефон батахъес вирули ахIенра. Мурталра илизив хахамвикIули сай. Кебасасли, вяв-чIярлизи ихъули сай, ва вяхIес булан валилзули сай. Балули ахIенра се барес хIяжатлил», – викIи ил.   Марлира, гIергъити дусмазиб...


Суалти-жавабти

– Мурул-хьунул декIарбикили гIергъи хьунуйзиб муруйзибад къиян –хIекь чебахъахъес (компенсация) тIалаббарес ихтияр лебсив, эгер мурул цахIнаб хIербирухIели хьуна арцличил хIерирули кали виалли? – Эгер мурул хьуна арцличил хIерирули кали виалли, илини биалли дугьбачил иличи...