Магьарличила (никяхI)

НикяхI – шаригIятли кабизахъурси саби Адам Идбагла манзилличибад бехIбихьили. Хъалибарг акIахъни Ислам диннизиб дебали мягIничебси ва дурхъаси баркьудилизи халбируси саби. НикяхIла бекIлибиубси мурад – адабчебси, иманчебси наслу абикьни ва бунагьуназибад берцни саби. Хъайчикайънила бекIлибиубси мягIна – бунагь хIебарни ва МухIяммад Идбагла ﷺ уммат имцIабиахъни саби, дурхIни акIубхIели илди адабчебтили абикьурли, иман цIакьбарнилизибра.

ХIебиалли, гьалмагъра цIикурира иманчебти бусурманти биалли, ЧевяхIси Аллагьла икьайчибли илди мурадуни детурхар.

Магьар дихьни Аллагьла Расулла – суннатси баркьуди саби ва ил дураберкIес ахъри лебсини (магьарла мас, палтар-кьяш, берк-берж тIалабдарес), баралли гIяхIсилизи халбиру, мягIничебси саби мекъ дураберкIнира. Ца адам вакIили Идбагличи хьарбаибсири: «Нуни цакамти арц учидяхъира, илдас нуни хIяж баришав яра хъайчикайишав?» Идбагли жаваб бедиб: «Гьачамлис, хъайчикайи», – или ва ил секIал баянбариб. Илала мягIна хIяжличиб никяхI дурхъабарни ахIенну, адам балугъвиубхIели бунагьлахIейахъес, сунела хIулбира цархIилти кьаркьа биркIантира мяхIкамдарили, хъайчикайахъе маслигIятбарни саби. Имкан биубхIели хIяжра дураберкIесли, сенкIун хIяж гIела арбухни бунагь ахIен, никяхI гIела арбухни биалли, хIейгеси анцIбукь саби. Магьарла гьарил вягlда цlакьлизиб бируси саби шаригlятлизир чедаахъибти белгити шуртlри дузахъаллицун.

Магьарла вягlда бирнилис чараагарти шуртlри:

Магьарла вягlда (никяхI) шаригlят хlясибли гьарли-марсилизи халбарес багьандан, ишди гlергъити шуртlри дузахъес гlягlнити сари.

НикяхIла арканти: гьалмагъ, цIикури, кьайгим (вали), кIел бикьри, магьар дирхьнила дугьби.

1. Чус гlергъи магьар дихьнилизи халбирути белгити дугьби дурни.

2. Хьунул адамлис магьар дихьес багьандан сегъуналра гьалабиз агни:

а) рурси чучи хъайчикайэс къадагъабарибси гъамти тухумтазирад (неш, хала неш, рузи, рурси, зизи, узила яра рузила рурси, хьуна неш, хьуна рурси,уршила хьунул, дудешла хьунул – убай неш, ниъла тухум) хlериъни;

б) декlаррикили яра мурул вебкlили гlергъи кабизахъурси замана (гIидда) таманбиъни;

в) исламла динничи каризни, ил бусурман (яра Дурхъаси белкlла (Писание) адамтазирадси) хьунул адам риъни ибси саби; Бусурмайс асубируси ахlен цlалис икрамбирусиличил, исму-суратлис сужда бирусиличил, динничирад гьарахърикибсиличил, мунапикьличил, дудеш цlалис суждабирусила ва неш Дурхъаси белкlла адамтазирадсила яра илис ургlебтала рурсиличи хъайчикайэс.

3. Мурул адамличил хъаллариэс багьандан гьалабизуни агни:

а) хьунул адам сунес шери рукьес асухlебирутала лугlилизивад (дудеш, хала дудеш, узи, урши, узила (рузила) урши, мура дудеш, гьалавла мура урши) хlейъни;

б) илала цачамли авал хьунул адам хlебиэс гlягlниси саби;

в) исламла дин.

4. Рурсила кьабулдеш. Идбагла e хlядислизиб бурули саби: «Гамъа шери редлугуси ахlен сари хьулхlерухъалли, рурси шери редлугуси ахlен, илизибад пурбан сахlесили». Илизи хьарбаибси саби: «Ва Аллагьла Расул! Сегъуна бируси илала пурбан?» Илини жаваб гиб: «Сари лехlкахъни» (Муслим, атТирмизи). Шаригlятли сари гьалар шери рякьунси хьунул адам шери редес асубирахъули ахlен, эгер илини сунела кьабулдешличила ахъли хlебуралли. Рурсиличила гъайдикlахlелли, ил разириъни иргъахъуси саби лехlкахънили, белики ил сунела кьабулдешличила ахъли бурес урузкlули рургар. Илкьяйдали дудешлис яра хала дудешлис (цархlил чисалра ахlи) ихтияр лебси саби рурси сунела пурбан агарли гlяхlси адамлис шери редес, сенкlун илди саби рурсичила ва илала кьисматличила бегl гьалабси яргализиб къайгъилизи биркути.

5. Кьайгим левли виъни. Идбагли e бурниличи дурусли: «Магьар дирхьути сари чlянкlли кьайгим левлицун», кьайгим агарли магьар дихьес асубируси ахlен. Абу ХIурайрани буруливан, Аллагьла Расулли иб: «Хьунул адамли хьунул адам шери редхlелуга ва хьунул адамли сари шери редес хlерирар» (Ибну Маджагь). Кьайгим – ил балугълаваибси, дагьри хlедамкьурси, бунагьагарси (бунагьуназив даимхIейруси, халати бунагьуни хIедируси) дудешгlебти тухумтала лугlилизивадси бусурман мурул адам сай (дудеш, хала дудеш, узи, дудешла узи, узила урши, илкьяйдали илдала дурхlни ва дурхlнала дурхlни). Эгер илдигъунти агарли биалли, яра хьунул адам шери редес ихтияр лебси кьайгим агарли виалли (84 километрла ва гьатlира гьарахъли виалли), рурси шери редес ихтияр леб, сари лерси шила (шагьарла) имамлис. Нешгlебти цалра узис илдала дурхlнас, хала дудешлис кьайгимли виэс асубируси ахlен, сенкlун дудешгlебти тухумтала лугlилизи илди кабурхути ахlен. Цlикурила кьайгимличиб чебси саби илала муруйлли ветарусиличи пикри бяхlчиаэс ва сунела ахмах баркьудлумачил машгьурсилис яра динничи чекахlейзурсилис, гlурлизив иличила гlягlниси тяхlярли къайгъилизи хlеркусилис ил шери хlередес гlягlниси саби. Эгер чили-биалра сунела рурси бархьдеш агарси адамлис, бунагькарлис диннизир сагадешуни диахъес къайгъилизи викибсилис яра халати бунагьуни дарес вирусилис шери редалли, ил сунела динничи къаршиси такьсирлизи халбируси саби, ва иличибли илини сунечи Чевяхlси Аллагь гьимуркlахъу. Ца адамли Хlясан альБасрилизи хьарбаили сай: «Дила рурсилис чумал адамли сукникьянаби бархьиб. Илдазивад чидиллис нуни рурси шери редлугуси?» «Аллагьлигlивад урухкlусилис. Эгер ригахъули виалли – илини илала хlурматбиру, гьимидухъаллира – гьимхlеруркlахъу», — жаваб гиб илини. Эгер рурсилис сунела насаб, тухумдешла царугдеш, культура, дин, урузкlудеш ва азаддеш хlясибли лайикьси адамли сукникьянаби бархьили, рурсила дудешли сабаб агарли сунела рурси шери редес кьабулхlеркули виалли, ва ил чуйнара тикрарбиубли биалли, илхlели дудешла кьайгимдешла цlакь бетихъуси саби, ва рурси шери редес саби хlербируси шила (шагьарла) имамлизиб ихтияр лебси саби.

6. Магьар дирхьухlели кlел бусурман мурул адам бикьрумили биахъес чебиркур. Аллагьла Расулли буриб: «Вали ва хlялалти кlел бикьри агарли магьар бетхlерар» (аль-Байгьакьи).

7. Магьарла мас (калым). Суннатси – магьар дихьес гIяхIсилизи халбиру жумягI бархIи, хIери баайчи яра Шавваль базла бурхIназиб, адамтала кьукьяличил, мижитлизиб вягIза белчIи гIергъи.

ДАВУД ХIЯСАНОВ