Дин ва унрубачилти бархбасуни
ИшбархIила кьяркьси ва бархибси заманализирра унраличи уркIецIибирнила, илала хIурматбарнила Исламла адабуни гьеч пулукIхIедиубли сари. ИшхIелла шуртIразир унрадешла адабуначила Исламла багьудлуми тIинтIдарни ва илди хIясибли гьарил хIериъни Алагьлис ﷻ чихъси гIибадат саби. Иличила хIядис гьанбуршехIе, Аллагьла Расулли ﷺ иб: «Аллагьличира ﷻ Кьиямала бархIиличира вирхуси адамли, сунела унрала хIурмат-хатир бираб».
Диванна бархIиличи вирхуси, уркIилизиб иман лебси бусурмай унраличи уркIецIибиру, илала хIурматбиру сунес барили ва бурили хIейгуси унралисра хIебиру ва xIeбуру. ГIяхIти унрадешли бусурма дунъяла гIяхIти баркьудлумала жуз декIбиахъес дахъал имканти алкIахъу.
Унрадешличил дархдасунти Исламла цацадехI тIалабуни ишдигьунти сари:
- Аллагьличира къиямала бархIиличира вирхусини унра чевяхIвараб.
- Унрубази халбирар авалра шайчидяхIти авцIали юрт. ХIела къапуличи къапу дяхIчиси унрала гьалаб хIела чебла халаси саби гьарахътала гьалабван ахIи.
- Иман лебсини сунела гьимиличил унруби тяйди-хIебиру, бачахIебирхахъу, гьимхIебуркIа-хъу.
- Унрани хIези «кумекбара» алли, ил кумекличил гIeвуца.
- Ил зягIипхIели, иличи гьаввикIен. Илала разидеш биалли, мубараквара.
- Унрала ихтияр агарли илалайчиб ахъси юрт белшни гIяхIси ахIен (иличибяхI булхъуси дягIлис гьалабиз бетхIеахъес). Илгьуна тIалаб чебетиур унрала азбарлизи xIepбикIуси улкьайличира.
- ЦIедеш асадли, ил пайлавара. Ил пайлаварес кьас агарли биалли, цIедеш чехIедаахъили хъули ардуха. Чедаахъирив – пайлавара.
- Унрала дурхIя хумар-хIейахъес багьандан, някьлизиб цIедешличил хIела виштIаси урши кьакьала вархьмайид (унра пайлахIерибхIели).
- Унраличил беркала бутIес кьас агарли биалли, хIядурбируси бизиси хурегла тIем иличи мабашахъид.
- Унрала дигIяндешуни дигIяндара.
- Унраличила буруси бугьтайчи лехIихъуси ахIен.
- Унра архIяличивхIели, илала юртличи хIерикIни дигеси саби.
- Хъалчи ацIили унрала азбарлизи хIерикIуси ахIен.
- Ихтилат бухъянбитIахъес, унрализи дугIла суалти имцIадарес асухIебирар.
- Унра гьиммаркIахъид, писгIевмалтад. Ил къиянти хIял-тIабигIятла виалли, сабурбара.
- Унралис шалати дяхIличил гьуниваи, илала xIypматбара, иличи уркIецIибара.
- Сунела унраличил дегIла гIяхIти бархбасуни кадизахъурси Аллагьла ﷻ гьалавра вегIла гIяхIси сай, сенкIун ил барни Аллагьлис ﷻ гIибадатла ца жура саби. ва ц.
Кьуръан хIясибли, унрализи халвиру сунечил архIяличивси, сунечил узуси, сунечил учIуси.
ХIядис: «Гьачам Расулуллагьли ﷺ иб: «Я Абу-Зарр, диъ лухьухIели, шин имцIадара ва унрубачи къайгъи дакIубара» (Нергъ унралисра духес багьандан, шин имцIадара).
Бусурман динни вегIла унрала илкьяйда ахъли xIypматбирни тIалаббирули саби.
Дурхъаси хIядислизиб бурили саби: «Кьиямла бархIи бегIлара гьалаб цаличи ца гIярзбулхъути унруби саби» (ГIяхIмад ат-ТIабарани).
Бусурман адамтала чула ургарти чеблумачи Аллагьли ﷻ унрубала ургарти чеблуми гьатIира имцIадарибти сари. Унралис зарал хIебарниличибли унрала гьалабси чебла таманбируси ахIен, бусурман адамли сунела унрализибад лябкьуси заралра сабурличил Аллагь ﷻ багьандан чекасес хIяжатси саби. Илгъуна сабур барниличиблира иличибси унрала хIекь таманбируси ахIен, илини унралис мурталра гIяхIдеш бирес чебси саби.
Унраличил къаршивикиб-хIели, илизи салам гьалаб бедес къайгъибарес хIяжатси саби, илизи вахъхIи гъайикIули анцIукьесра асубируси ахIен. къантIли буралли, унраличил дарх лерил разидешунира анцIкьира дутIес хIяжатси саби.
Унра къияндешлизи викалли, илала шайзирадли кадикибтачивадли чевкерхес гIягIниси саби. ВегIла ахъри лебли биалли, унрала къияндешуни черардукес, ил кьяшмачи тIашватес кумекбарес хIяжатси саби.
Сунезиб гIилму камли биалли, илизи динна тяхIяр-кьяйда баяндирес гIягIниси саби.
Лерил нушани дурибти, динна узби-рузбала ургар диэс гIягIнити хIурмат-хатирличи цугдиркути сари.
Нушала МухIяммад Идбагли ﷺ иб: «Унруби-ургар се чертил хIушани баладаяв? Илди-ургаб чебси саби унралис къиянбухъи, кумек тиладибаралли, илис кумекбарес, илини чеблалис арц яра се-биалра тиладибаралли, илала мурад барни, ил мискинси виубли хIечи гIягIнивикили виалли, вегIла ахъри лебли илис кумекбарни, зягIипикалли, гьаввакIес вякьни, ил вебкIалли, ил бегIла гIергъиси гьунчи гьунивватни, унраличи разидеш бакIили, ЧевяхIсила лигIмат бикили биалли, ил мубаракварни, иличил барх анцIкьи-децI бутIни…»
Унрадешличила ва унрала хIурмат-кьимат дирниличила Кьуръанна дахъал хIядисуназиб, аятуназиб гьанбуршули саби. Аллагь ﷻ разили калаб нушала унрубачилти бархбасунани.