бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Ильяс ХIясановлис – 90 дус

Ильяс ХIясановлис – 90 дус

Ильяс ХIясановлис – 90 дус

Даргала прозаик, журналист ХIясанов Ильяс ХIяжимяхIяммадович акIубси сай Ахъушала районна ХIямшимала шилизив.

 

Дагъиста пачалихъла университет белчIи гIергъи шила школализив завучли узули калун. ГIур илала лебил бузери печатьличил бархбасун: Лавашала районти-ургабси «Колхозла хIеб» газетала культурала отделлизив, республикала «Ленинна байрахъ» газетала редакторла заместительли, «Лачин» журналла редакторли, Дагъиста писательтала Союзла правлениела консультантли ва цархIилтира мераначив узусири.

СССР–ла журналистунала ва писательтала Союзунала член И. ХIясановли литературала сагаси жанр «даргонелла» акIахъуб. Илала жузи дурадухъун: «Шатур», «ЧеббицIни», «ЧIакнала наслу», «Лавашала хъябуртачиб», «ГIергъиси апарак», «Хала вацIала дяхIцIи», «ЧIяхI-чяхIила макьамти». Сунела произведениебазиб илини адамла ламус-хIяяличила, адамдешличила, уркIила ванадешличила, гъабзадешличила, бархьдешличила ва мардешличила масъулти ахъдурци. Ильяс ХIясановли бучIанти цархIил миллатла прозаличилра тянишбариб. Илини Даргала театрлис Дюмала (урши) «Клодла хьунул», Гогольла «Хъайчикайъни» ва цархIилти пьесабира нешла мезличи шурдатур. Илала «ЧеббицIни» жузлизибад бутIа хIушабра гьалабирхьулра.

 

Кьуръанра, хIира, ниъра…

ХIули-алавти демдри хIедиши лералри, душмай чябхъин цIакьбарибхIели. Бяхъибтани киласа бицIиб. Бялихъунани шангван. Язихъти чулахъунала агь-угьла тIамали вегIла челукьути хъумуртахъулри. Илкьяйда бухъутIа киласали, сецад сунела умматличи чедивад хIерикIуси ГIиса Идбагли гьандуцалра, дахъхIи гьандуцес хIебири. Ахирра нуша уркрачир мегьла гьунчи гечдарира. Тупала тIамалиур цIала машиналичи адатурра. Чили, чина, мурт диахъутирал я балуси я буруси аги. Илкьяйда уббатурра нуни даг-гьабил бархIи ну сунечивад барткелван тIяхIикIули аркьуси, тянишси ва ахIерси киражла муза. «АхIерси?!» ГIе! Дила шила мижитла лацван ахIерси – набзир сагадан багьти ва белхаагарти гIямру гьандикахъибси, дила дубурла лагьала кьисматличила хабар хибси ЦIуба Ахъдеш…» Илкьяйда сен-сен бируси кьисмат? Ну багьандан гIямру кьурбандарибси берхIе узи Михаилла хIябличилра гьавхIекIили? Барх хIябцти окопуназиб масхурта бугьути дила юлдашуни чехIебаили? Набчил барх бакIес вягIдалабиубтази гъайэс мугьлат хIегили? Сапиятлис жаваб чархIебатурли? АсухIебираргу илкьяйда?! Чинарраяв, Ганс, Анна? ХIушара алхирав?..»

Дила набчилси ихтилатла бакьибтиван Гансра Аннара барх мегьла хъули абацIиб.

- Тухтур, иша!

- Рузи, ишаряхI рашигу-у!?

- Сестра, се саби хIуни наб бируси? Я? Игьубли лев мерличив таманварабаягу! Иши, иш куцличил хьуна, дурхIнала, бегIтала гьалаизесличиб… бекIлил агарли гIяхIил саби! Аргъирив сестра?!! – кIелра кьяш чердикибси левил цIуба гIягнази вергурси ва ниххялизи уцибси ургъан, лебталалра тIамри дилшахъули агьивикIули висулри. Иличи хIял бакIибси тяхIярри. Сунени бурусила дазу аги. Кьуватти някъби, цIализивад верцес гьуцIикIуси, амма зехни чебикили ахъиахъес хIелтуси агилизивси адамлаван, гьаваличир нехIекь уюнта диркьулри. Буцеси кали ахIен адамлис. «Эй, дургъби адилкьанти! ХIердизирая хIушани адамлизибад барибси хъитIаличи! ХIушани арцлис асибси, бячунси кьисматличи!.. Хъалибаргла билшуси анкъиличи!.. ХьанцI хIярхIуба дяхъибти шалати пикрумачи – пушначиб бацIахъибси цIуб арцван кIантIдикIахъути гъабзала нургъбачи!?»

БусягIят илав вагьариубли Гансли пякьирла хъябла туми, къакъ хIяршдариб. ХалгIятла кисалабад касили се-сабрил гIянайу кабихьиб: - ЧевсаргъибхIели бержахъес тиладибарая.

ГIур набчи вакIиб. Някъ буцили, мякьла кайиб.

- Ишаб селра бурес асухIебирар. Ну хIушачил варх сайра. Детиъна детаайчи – варх, аргъирив? Чинар чердалтахIел мягIлумли ахIен. Ма иш хIедра, Шатур. Усаэс гьалаб бержа. ГIяйибта маркьуд, унраличибси вагойхIиб бебкIибтира мицIиртира гъудуркабиубли бикIар… Лебтасалра гьанкIла дармунти дуртIулра – цархIилти адерхурли сари кIел бекIла вегI гIярасайла пачала.

Гансра Аннара цIаличи бакIибтиван арбякьун. Сеннира Анна набчи гъамхIериънили ва сунеласун ванали хIералра хIеризнили набзиб цархIил дяхъи бариб.

Дармай наб марлира «гьанкI» бакIахъиб. Ил сегъунарил гьанбуршис.

- Мегьличибад мегьра башахъу, урши, ишдани, цIа хIебикьурли хъалира ванабиру. Эгер дила бурусилизибад къяна бакIили, ца нухратцадалра набчи гIяйиб барадли, гьаникахъаба… – Илкьяйда набзи, кIинайсра шанда халаси убзала мякьла тIашкаили, Алмас ХIясан дугьаилзулри. – ХIера гьанна чебиулрив мегьличибад мегь бебшили! ЦIала машин… саби ил. Иличив шилизира чарухъен. Дила гIевдухь хIечи хIерли саби. Дебали!

Гьачам, дила урши, ну хIугъуна гIулухъа вирухIели, Гьарун-Кьадини учIахъули вираси, Ахъушала хала мижитлизи арукьяйчи. Баягъи гIяхIгъабза ГъартIуйхъала мякьлабси мижитлизив. Гьарун-кьади дуркьдиубти Кьуръа жузи кадирхьуси гIинихълав камли вири. Ил чула юртла хъалчличи кайгуси Шандан къалала дяхIцIилиув имцIали вири. Ил багьандан илис Кьуръайчив адам дебали дигахъи, илхIелира – пикривикIуси адам. Илинира сабри набзи адамла сай вегIси пикрилич, тIабигIятла дигIяндешуначи цIуб арцла умхьу гьабуцибси…

Гьачам Гьарун-кьадини цархIилти мутагIялимти батаили, ну мижитлав тIашаира. – КIамкIси мижитла ухIнав калес дигив хIед жагIял, яра ургубализиб буркIиду «мутагIялимла» бархIи?

– ХIед дигуси бирис.

 – Наб дигусиличила хьарбиули ахIенра хIези нуни, – хIед дигусиличила саби.

- Аркьяс ургубализи.

Дугени адерхурли, хIябцдешли дуцибти янила дурхъби анцIкавкьи, мицIираг авлахъличи, дура гьуцIлири. Шантала хIенкь каэс гьачамлис гIяхIцад бурхIни лералри.

Унрубала кьял-къача нуни берхIидяхIси, Уссала шилизи аркьуйхIибси Ядала кьякьличи кира. Гьар секIал гьардизур, дила талихIлисван. ВязбикIуси аргъ берхIиличи шурбухъун, хIурхъала дягI бамсур, кьули ва къачни кьарлигIир умцIеридухъун. Амма дубуртазиб талихI бахъ къантIа бираргу, сунела вегIебш…

Гашали гIяжиздарибти илди, шутрани-хьулухьмани тIутIудикIули, шинишдеш чузиб гьанаурти ириъла гIяргIя чIала булан лезмили алавсадирули, чина-саррил гьалаклири. АнцIбукь гьарбизниличи разиси ну Къуръа биштIал жуз уркIиличиб руркъули, мекелли архилри, бехIбихьудличибад ахирличи бикайчи илабси белкI уркIиличиб шипIирбирули. ХIера, бакIиб наб хIейгуси ва ну урухкIуси кIапIи – «ГIимранна хъалибарг».

«ХIу бирхарутази викIулри: «ХIушаб баъхIебаилив, гьатIи, хIушаб хIушала ЧевяхIсини уди кабацIахъибти хIябал азир малаикличил кумекбирули биалли?»

«ГIе, хIуша сабурличил диадалли ва Аллагьлизирад ﷻ урухкIадалли ва илди хIушачи дебали гьалакли бакIалли, – илхIели ЧевяхIсини хIушаб чеббикIибти шел азир малаикличил кумекбиру».

Нуни чумал аят ургар датурра, илди далутири ва каира ишичи:

«Аллагьла ﷻ сари лерилра, се лердиалра зубразир ва ванзаличир. Ил сунес дигусиличивад чевра кархар, сунес хIейгуси гIязабра уркIу. Аллагь ﷻ – чевкархуси, уркIецIила ВегI сай».

«Эй, хIуша, гIеларад дакIибти! Кьярмаридаягу кIиркабиубси жан, ва урухкIенаягу Аллагьлизирад ﷻ, – белики, чили бала, хIуша талихIчертили урдухъиша!»

«ХIушаб дяхъи баиб биалли, тяп илгъуна дяхъи баиб итди халкьличира» (душмантачира – И. ХI.)

Или ибси се ибсил нушаб Гьарун-кьадини баянбарибсири. МухIяммадла бургъанти уркIиагарбирухIели, иваракли илдази ибсири: «Хуша УхIудлизир удидикира диадалли, Бадрулизир чедира дикили ахIенрав?»

«Хушаб ажал, илди хIушачи даайчи, гьаларал дигули урдухъунрая.. Илди хIушани ит хIуша хIердикIуси замана чедаирая!»

Кьукьубачиб Кьуръа жуз лебкъи, нуни хIулбала гьалаб кабиркуси чехIебаира… Ил сипатбаресра балли хIейгибизесли саби.

Баягъи МухIяммадла хIуребаличил варх Бадрула мякьлав, гъумла кIиликIмачив, гавуртачил уркIи-уркIилавад ургъухIели ва, гъаза хъумкартурли, бархти бургъантази бикибси мас хъямбирули кабяхIибти Идбагли урузбирухIели, чедибси кьасиличир гIядабти тIамри адердиб. Кьули, гурдатурти хъараван ляркьути жаниварти чедаили, кьасиличирад уряхIахъиб...

2026-04-01 (Шавваль 1447 д.) №4.


Миализирад нергъ

ГIягIнидиркур: Миа -250 гр; картошка - 1; набадари - 1; жерши - 1; петрушка (мякьи) - 1; кIема - 1 халаси кьулса; гIявадеш - 1 халаси кьулса; диъла нергъ (бульон), яра шин - 1 литр; зе, исиут, кьар - бизидеш хIясибли.   Балкьарахъни: Овощуни умударили, кьунбадли кьисдарая. Миала...


Идбагли ﷺ дурибти ахират гъамбикIнила лишанти

Ахират гъамбикIниличила бурути дахъал лишанти лерти сари халатира диштIатира. Халати лишанти гьачамлис дагьардулхъес дехIдихьили ахIен. Амма иличила бурути диштIати лишанти хIясибдарес вирар.   ДиштIати лишанти: Дагьрила шайчирти цIябдеш имцIадикIули сари, багьудлуми (динна шайчирти)...


Гьар адамли сай-вегIси гьуни чеббиркIу

ВецIал дус гьалаб сегъунти-биалра сарихибдешуни диахъес багьандан университетлизиб багьуди касес хIяжатсири. Жагьти халкь университетлизи кабурхес, диплом касес, гIур гIяхIси хIянчи баргили, бузес къайгъилизибри.   Амма гьаннала замана аги-кьяйда дебали дарсдиубли сари. Хасти багьудлуми...


ДехIибала – Алжанала умхьу

БегIтала гьалабси чебла   Дугели тIашилзнила (Кьияма ллайл) дехIибала Илди дехIибай адам Аллагьличи ﷻ вирхнила мурхьдеш ва умудеш якьиндирахъу, сенкIун илди дарни, адамлис бегIла къиянси замана – гьанкI батурли айзурли – Аллагьла ﷻ гьала мутIигIти дигиличил тIашизни саби. Илдас...


ДехIибайчиб сужда барес хIебирути адамтани дехIибала дирнила тяхIяр-кьяйда

1.ДехIибайчив тIашизес ва рукугIличи къухIизес вируси, амма сужда барес хIейруси адам виалли, дехIибала гIергъиси тяхIярли дирути сари:   1) Адамли КьиблаличивяхI тIашизурли, дехIибайзи ухIнаулхънила такбир «Аллагьу акбар» ируси саби, гIягIнити дехIибала дарес нигетличил...