Кьара-Кьурейшлизиб мажлис
Кьара-Кьурейшлизиб мажлис

Дагъистаннизибцун ахIенну лебил дунъяличибра машгьурси Кьара-Кьурейш акIахъубсири 7 ибил даршдуслизиб МухIяммад Идбагла ﷺ кьамлизибадти гIярабунани. Илдазирад декIардулхъути цархIилти пикрумира гьаладирхьули саби гIялимтани. ИтхIейчибад ил мер ислам дин тIинтIбирнила цугдайни бетаурсири. Ахъти дубуртачиб тIашбатурси ши халабикIули, шагьарличи шурбухъунсири.
Ил вачарла халаси центрли бетаур. Ургарти даршдусмазиб иличирад аркьути хIябал гьуни лерри ва ил Хайдакьла уцмийтала центрлира бетаур. Ит манзил ил давлачебси шагьар бирнила бикьруми сари нушани чедиути хъулрала гъятIбиълуми. БусягIятла манзилра иларти бегIлара мягIничертази халдарес виэсти сари: мижит, шайхунала мавзолей, хIябри ва караван-сарай. Азир дус гьалабси тарихла калунти бутIни ишбархIира чедаэс вирар. ХIябрачирти цIелдабачир назмула жураличил делкIунтани ислам динна манзил кабизахъурхIейчирад бехIбихьили, гьаннара гIялимтала ва хIялумцIантала дахъал суалти алкIахъути, мурхьти мягIналичилти белкIани чедаэс вирар. Мисаллис, 13 ибил даршдусла ХIизданна урши Ахсабарла хIябла цIелдаличиб белкIи саби: «Пачадеш ЧевяхIси, Цаси, Гьар секIайчив цIакьси Пачализиб саби. Иш хIябла вегI сунела адабдешличил Абу Бакрличи, гъабзадешличил ГIяличи, бархьдешличил халифуначи мешусири. Ил Кьара-Кьурейшла вегIбекI Асхабар, ХIизданна урши, Аллагьли ﷻ илала хIяб шалабараб ва бунагьуначивад чевверхаб».
ГIяхIмадханна урши МяхIяммадханна урши, уцмий Амир-ХIямзала 1788 ибил дусла хIябличибси цIелдаличиб ишгъуна белкI леб: «Чинаба гьалабла пачни ва халкь? Чина ардякьунти гьаларла наслуби? Чинаба илди, чула бургачир пачала кьапIнала бегIти? Чинаба илдала къуллукъчиби ва къаравашуни? Чинаба чула кьуватличи ва гIяскуртачи пахрубиранти? Чина бикиба цIакьла ва ахърила бегIти? Марлира Аллагьли ﷻ илди гьарзати кIялгIназибад кьакьати хIябрази дураиб. Илди гьанна къаркъубала декIдешлиуб саби!» Илди халаси мягIналичилти белкIани бебкIаличила диалли, иларти някьишли балахъули саби даимти гIямруличила: илар тIутIила галга, галгубачирти арцанти ва ванзаличирти мицIирагра лер. Иларти хIябразирти цIелдуби дахъалгъунти уми агарти сари.

Ахъдешуначир тIашдатурти къалурбазибад гьалахили балахъусири душман гъамвикIниличила. Илар тIашдатурти цархIилти къуббабачилра багьесли саби ил мер гьар шайчибад мяхIкамбирниличила. БегIлара ахъси мерличиб 9-10 ибил даршдуслизиб тIашбатурси мижитла бутIацун саби калунси, хIейгеси биалра.
ГIярабунас гьалаб ил мерлис адамти Урцмуц бикIутири ибси пикрира леб. Илаб хIербирутири азаддеш дигути дубурланти, сабира гьар дус шила жамигIятли декIарварибси бекIлис мутIигIбикIути. «Кьара-Кьурейш» - кьурейшитунала къала ибси саби. «Дагъистанна тарихлизиб» бурули саби, 8 ибил даршдуслизиб кьурайшитуни Хайдакьлизиб мерлабиуб ва ил мерлис Кьара-Кьурейш ибси у бихьиб или. «…Бусурманти илаб разидешличил ва ряхIятдешличил хIербирутири. Газанфарла тах буцибси лайикьси шайхунала букьур Ибрагьим Абу Исхакьла наслулизивад (Идбагла ﷺ дудешла узи ХIямзала наслулизивад) – эмир Чупан сайри. Илини Хайдакьлизир дахъал шими акIахъуб ва илдала бекIлибиубси шагьарли Кьара-Кьурейш декIарбариб».
Кьара-Кьурейш мурталра уцмийтала тах шагьарли кавлусири, 16 ибил даршдусличи бикайчи. Илкьяйдали уцмийствола бухIнабси азадси «Гапш» цахIнабикла бутIалира бирусири.
Надир-шагьли Дагъистанничи дирути чябхъинтала манзил, иличира чебухъунтири. 1742 ибил дусла гIебшнилизиб илаб кьявгала изала тIинтIбиубли, бахъал адамти алхун. ИтхIели барибси белкIлизиб бурили саби: «Кьурайш къалала адамти кьявгала изайзибад бебкIили, 150 адамлизибад 40 -цун саби калунти. Илис гIергъи илаб лац тIашбатурсири, ва имам варибсири Ахъушавадси ГIяли…»
Диркьурбачи адамти гечбирниличибли, 18-19 ибти даршдусмазиб илаб адамти камбикIесбииб. 1940 ибти дусмазиб хIукуматли илабад бегIлара гIергъити адамти гечбарибтири. Совет хIукуматла манзил чячянти гечбарибхIели, Чечнялизи кьала-кьурейшланти гечбарибтири. Чячянти чарбухъунхIели, кьала-кьурейшланти Мамедкъалализи мерлабарибтири. Илабси ца кьакьалис Кьала-кьурейшла у бедиб. Саби Кьара-Кьурейшлизи биалли гьанна зияратличи дашесцун кавлули саби.
Бурес чебиркур, иларти гьар секIал гьанна чедаэс вирар Эрмитаж музейлизирра. Илаб бегI гьалаб «Къаркъубала дугьби» бикIуси Кьара-Кьурейшличила выставка абхьили саби. Амма иларти лерилра ваяхI дебали мешути копиябицун сари. ГIялимтала ва суратуни кайсантала кумекличибли иларти ваяхI: мижитла унза, хIябрачирти цIелдуби, гъятIдиубти хъулри ва цархIилтира гьар-урла ваяхI илар чедаэс вируси сай. Илди дебали чедетаахъили дарибти сари, 3Д-сканерличил, планшетла ва сенсорла экранна кумекличил лерти кьяйда чедаэс имканбикIар.
Ишди бурхIназиб биалли, гIядатлибиубливан Кьара-Кьурейшлизиб гьар дус дурабуркIуси динна гIялимтала мажлис бетерхур. Илала сиптакарли виуб Дахадаевла районна имам Мурад МяхIяммадов. Мажлис устадешличил бузахъулри Къаякентла районна имам ГIябдулла Ахаловли.
Балбуцличиб гъайбухъунти-ургаб лебри: Дахадаевла районна Уркарахла имам МяхIяммад ИсмягIилов, КIищала шила имам Рамазан ХIясанов, Дербентлизибси багьудила отделла руководитель МяхIяммад Ражабов, Дагестанские Огни шагьарла имам Нурудин ва бахъал цархIилтира. Мажлисла жигарла бутIакьянчи Рамазай биалли Кьара-Кьурейшла тарихличила буриб.

Балбуц разити аги-хIяйзиб бетерхур. Имамтани вягIза-насихIятуни дуриб. Гъайбулхъутала ургар мавлидуни ва нашидуни делчIун, викторинаби ва конкурсуни дурадеркIиб. Цалабикибти адамтала лугIи 250–йчибра имцIалри. БакIибти гIяхIли-ургаб туристунира бархли лебри. Лебтасалра балбуц гIяхIбизур ва челябкьлализибра дурабуркIесли бариб.