бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Цаибил будун Билал

Цаибил будун Билал

Цаибил будун Билал

Гьижрала цаибил дуслизиб, гьалабла тарихлизиб агарси азан (акбар) белчIун, илала гIергъи дунъяличиб бучIули калунси. Илала гIергъи акбарла дугьби бусурманти дехIибайчи жибирутили детаур.

 

Акбар нушани бикьулра мижитунала минарабачибад бархIилис шуйна. БегI гьалаб акбар белчIес халаси игъбарбиуб дурхъаси асхIяблис, эфиоп Билал ибну РаббахIлис .

Ил бусурман виубсири Маккализив, Аллагьла ﷻ гьунчир дахъал кьиянти чедаиб, кIинайс гьижрара бариб.

Расулуллагьли ﷺ адамти дехIибайчи жибирес бегIлара гIяхIси тяхIяр баргес дигухIели, ГIумар асхIябли  ва бахъалгъуна асхIябтанира акбар бучIуси тяхIяр муэрлизиб чебаиб, гIур илдани бурибсири илкьяйда бакьира или.

Билал ибну РаббахIла  жагаси тIама бири. Идбагли ﷺ илизи буриб: «Айзи, Билал , белчIен акбар». Билалли  сунези бурибси кьяйда бариб, ва лебил Мадинала шанти дехIибайчи бучили, Идбагла ﷺ бегIлара гьалавси ва халал будун ветаур.

Аллагьла Расулли ﷺ ил цIудара лагъ Билал чевяхIварили, цаибил муадзин варибсири. Багьуди агарси 20 дусла гIямрула уршила Идбагличи ﷺ чIумаси бирхауди лебри, илала иман цIакьбиуб. Ил Идбагличил ﷺ барх ислам дин бегI гьалаб кьабулбарибти 7 адамлизивад ца сайри.

БегI гьалаб акбар белчIунси Билал асхIяб  виънилизиб халаси хIикмат лебси саби. Аль-Азгьарлизивси университетла профессор МухIяммад Абу Лайля викIули сай: «Маккализив михъирличи халаси къаркъара чекабихьили, къаршикартани ил МухIяммад Идбагличивад ﷺ шурватес багьандан гIязабуркIухIели, Билалли  цархIил секIал буруси ахIенри, «Аллагь ﷻ ца сай, Аллагь ﷻ ца сай» ибти дугьби ахIенси. Ил сеналра мукIурхIекIибсири. Абу-Бакрли ил дурхъали асили, лагъдешлизивад акьуватурсири.

 Мадинализиб биалли, илала тIамала лебтанилра бикьусири. Илала тIамали бархIилис шуйна дехIибайчи адамти жибирутири.

Билал асхIяб  халаваибси сай дебали лагъдеш тIинтIдиубси мерличив. Арц лертани бирутири илди лугъри асес декIарти пачалихъуназибад кибти биалра, яра ца тяхIярли саби-ургар кадиркути дургъбазиб бикибти.

Исламлизи вакIес гьалаб Билалли  бикьусири секьяйда кьурайшитуни гъайбикIулрил Расулуллагьчила ﷺ. Илини чебиулри секьяйда мучлаагарбирулрил идани Расулуллагьра ﷺ илала динра. ИтхIели, иличира диулри Расулуллагьли ﷺ дурути гъай: «Ца Аллагьлис ﷻ саби лагъдеш дирес гIягIниси ва Аллагьла ﷻ гьалаб лебил адамти цагъунти саби» ибти. Дакьибтазирад бегIлара гIяхIдизуртири: сагаси динни декIардеш бирули ахIен хужаимталара идала лугъралара ургаб, ва гIярабталара гIярабти ахIенталара, давлачебти биаб яра мискинти биаб, диннизиб лебил узби саби, цагъунти саби Аллагьла ﷻ гьалаб.

Билал  вакIили Идбагиличи ﷺ, дин кьабулбарес дигниличила бурибсири. Ил хабар бусягIятал Маккализиб тIинтIбиуб, илала хужаим Умаййа ибну Халафлис ил секIал дебали гIяхIхIебизур. ВахъхIи илини сунела лагъ гIязаббуркIули калун, амма Билалли  халаси сабурбарили сунела динничивад чевхIевхъун.

Тарихчи Адиль Банимани бурули сай: кьурайшитунани гIязабуркIули, чегьурли хъалчук (кольчуга) валтусири буцIарси дянг авлахъличив, илала михъирличи декIси къаркъа кабихьили, я бержеси, я беркеси бедлугуси ахIенри. Гьунарагарвиубли ил аргъайзивадра улхъусири. ГIур сунела хужаим вакIили ил къакъличи шурвалтусири ва илкьяйдара валтусири мукIурвакIахъес. Умаййя ибну Халаф илизи викIусири: «ХIу убкIуд яра МухIяммадла ﷺ Аллагьличивад ﷻ гIелумизи!» Билалла уркIилизиб биалли, иман гьатIира цIакьбикIулри…

Ил даимла тарихлизив калун сунела динна цIакьдеш ва халаси сабурбарниличивли. Вяв-чIярхIейкIули ил гIязабуркIухIели, « Аллагь ﷻ ца сай, Аллагь ﷻ ца сай» - ибти гъай сарри дурадиркути илала мухIлилизирад. Сеналра динна бизидеш цIакьлири илала гIязабтачиб. Ил бизиси тIем бирар, уркIилаб Аллагь ﷻ вагьурти адамтала.

 Абу Бакрли  асили Билал  лагъдешлизивад верцахъибсири. Ит замана бахъал асхIябти лугъри бири, амма Билал асхIябли  дахъал кьиян-жапа чедаиб Маккала шантани дирути. Адамтани илис у бихьиб «Билал» ибси.

Лагъдешлизивад акьуухъи гIергъи, Билал  Идбагличил ﷺ варх калун, гIур гьижрара бариб Мадинализи, илабра илини акбар бучIули вири.

Билалла  даражара ахъбиуб Идбагла ﷺ гьалаб сунела дин багьандан. Идбагли ﷺ ил халавариб сунела мякьлав кьурайшитунала халалтачивра, илди адамти-ургаб чула наслулизибад бегIлара гIяхIти биалра.

Билал асхIябла  макьам халабиулри диннизиб, Идбагла ﷺ мякьлав дергълизив ургъули, Расулуллагьла ﷺ дин балтахъули.

Билал асхIяб  гIязабуркIуси Умаййя ибну Халаф Бадрула дергълизив илала някълизивад вебкIиб. Илини Билал  гIязабуркIусири, дуцIарти гъумличи вяхI удили кархьули ва халаси къаркъа михъирличи кабирхьули, Аллагь ﷻ ца виънила дугьби дакьибхIели.

Макка буцибси бархIи, Билал  Идбагла ﷺ мякьлав леври, КягIбализи ухIнаулхъухIелира къанчаназибад умубарес. БегI гьалаб Идбагла ﷺ мижитлаб Мадинализиб акбар белчIунси илала тIама, Макка батахъни багьахъес, КягIбаличибадра бегI гьалаб зайбухъун.

Лебил дунъяла адамтази буруси кьяйда: «ХIерая, секьяйда диннира Аллагьлизивад ﷻ урухкIнилира ахъварибал ил эфиоп, цазамана лагъли Маккализи кибси».

Идбаг ﷺ вебкIили гIергъи, Билаллис  дебали хIейгибизурли Шамлизи арякьун, Ярмук дергълизивра калун, гIур Дамаск бурцухIелра уиб. Шамла чидил мерлав калалра, сай калунси мерличив акбарра бучIусири.

Идбаг ﷺ вебкIибхIели, Билалли  бегIла гIергъи акбар белчIун. Акбар бучIухIели - «Ашгьаду анна МухIяммадан Расулюллагь»- ибти дугьбачи ветаибхIели висивииб. Иличил барх лебил мижитлабтира бисулри, гIур лебил Мадинала шантира. Билалли  тIашаили акбарра, Абу Бакр Сиддыкьлизи  хьарбаиб Мадинализивад арукьи мужтагьид ветаэс асубирусив или. Шагьарлизивад арякьи гIергъи Аллагьла ﷻ гьунчивад чевхIелкIи вашули калун.

МухIяммад Идбаг ﷺ вебкIили гIергъи, илини кIина сабри азан белчIунси. Гьачам ГIумар ибну Хаттаб  Шамлизи вакIибхIели, кIинайс Идбагла ﷺ хIябличи вакIибхIели. Ила бакIибти ФатIимала уршби ХIясан ва ХIусейн тиладибухъунтири акбар белчIахъес. Идбагла ﷺ мижитла хъалчличи ацIили илини акбар белчIун. Билалла  тIама бакьили, адамти бисибиибтири. Илдас гьанбикибсири Идбаг ﷺ мицIирли сай или. Мурталра хъулибад дурахIебулхъути жагьил рурсби булан тIамала аргъили, дуцIли дурабухъунтири.

Ил вебкIайчи Дамасклизив калун. ЗягIипикили, Билал  бурушла викибхIели рисуси хьунуйзи ил викIусири: «ЖагIял наб дигути чебиисра, МухIяммадра ﷺ илала асхIябтира. Ил гьижрала 20 дуслизив, 64 дусла гIямруличив вебкIиб. Ил диштIати къапу (малые ворота) бикIуси мерличирти хIярбази хIяривихьибси сай.

 

 

Наида Гъуруева

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 д.) №6.


Мура гьаларти хьуна чеблуми

Хьунуй мура гьалар халати жавабкардеш дихути сари ва иличир дахъал чеблуми лерти сари:   Хьунул хъали-цIализир муруйс тамай мутIигIли рирес чебиркур. Илис мурул вигахъес чебиркур ва иличил мурталра малхIямли рирес гIягIнибиркур, ил кьабулли калахъес риубси бирес илала чебла саби. Эгер илини...


Сегъунти дирара бунагьуни

Бунагьуни агарти идбагуницун саби бирути, адамти биалли бунагькарти саби. Адамла гIямрулизир дигу-хIейгули кадиркути дахъал бунагьуни дирули сари, амма Аллагьла ﷻ уркIецIиличи дирхули, илдала черкад тавбара дарили илдачи гIур чархIедулхъес кьасбарес чебиркур.   ХIулбала бунагьуни УрхIла...


ГIемчбушибхIели се ирес гIягIнисил

ГIемчикIни – адамла саби-сабил бетаруси саби, илхIели гьигьикIути диркIанти умудирути сари. Ил багьандан Аллагьлис ﷻ деза багьахъес гIягIниси саби: «АльхIамдулиЛляхI» или.   ГIемчибхIели мухIли някъли яра явлухъли кIапIбарес чебиркур, хабарагарли алавчартачи кIантIури...


Юсуф Идбаг

Иш дунъяла жагадеш Зулайхас цIябкабиуб, Хурегла тIягIям агу, я хIулбас гьанкI агара: Аррякьи ил туснакъла къапулигIи тIашризур, УркIилизиб дардличил хIулбазир бисаличил, Руржуси тIамаличил Юсуфлизи гъайрухъун: - Туснакълав сайра или вари хIед гьанмабикаб, Иш дунъяла туснакъра, цIябдешра наб...


Суалти-жавабти

- ДехIибала дируси мерличир яра палтарличир кадикибти гъез лерли диалли, дехIибала халдирутив? - Адамла гъез мурул адамла диаб яра хьунул адамла диаб нясдешлизи (нажаслизи) халдирути ахIен. Ил багьандан, гъез лерси мерличир дарибти дехIибала дулъути ахIен. Амма илди мяхIрам ахIенси хьунул адамла...