бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Цаибил будун Билал

Цаибил будун Билал

Цаибил будун Билал

Гьижрала цаибил дуслизиб, гьалабла тарихлизиб агарси азан (акбар) белчIун, илала гIергъи дунъяличиб бучIули калунси. Илала гIергъи акбарла дугьби бусурманти дехIибайчи жибирутили детаур.

 

Акбар нушани бикьулра мижитунала минарабачибад бархIилис шуйна. БегI гьалаб акбар белчIес халаси игъбарбиуб дурхъаси асхIяблис, эфиоп Билал ибну РаббахIлис .

Ил бусурман виубсири Маккализив, Аллагьла ﷻ гьунчир дахъал кьиянти чедаиб, кIинайс гьижрара бариб.

Расулуллагьли ﷺ адамти дехIибайчи жибирес бегIлара гIяхIси тяхIяр баргес дигухIели, ГIумар асхIябли  ва бахъалгъуна асхIябтанира акбар бучIуси тяхIяр муэрлизиб чебаиб, гIур илдани бурибсири илкьяйда бакьира или.

Билал ибну РаббахIла  жагаси тIама бири. Идбагли ﷺ илизи буриб: «Айзи, Билал , белчIен акбар». Билалли  сунези бурибси кьяйда бариб, ва лебил Мадинала шанти дехIибайчи бучили, Идбагла ﷺ бегIлара гьалавси ва халал будун ветаур.

Аллагьла Расулли ﷺ ил цIудара лагъ Билал чевяхIварили, цаибил муадзин варибсири. Багьуди агарси 20 дусла гIямрула уршила Идбагличи ﷺ чIумаси бирхауди лебри, илала иман цIакьбиуб. Ил Идбагличил ﷺ барх ислам дин бегI гьалаб кьабулбарибти 7 адамлизивад ца сайри.

БегI гьалаб акбар белчIунси Билал асхIяб  виънилизиб халаси хIикмат лебси саби. Аль-Азгьарлизивси университетла профессор МухIяммад Абу Лайля викIули сай: «Маккализив михъирличи халаси къаркъара чекабихьили, къаршикартани ил МухIяммад Идбагличивад ﷺ шурватес багьандан гIязабуркIухIели, Билалли  цархIил секIал буруси ахIенри, «Аллагь ﷻ ца сай, Аллагь ﷻ ца сай» ибти дугьби ахIенси. Ил сеналра мукIурхIекIибсири. Абу-Бакрли ил дурхъали асили, лагъдешлизивад акьуватурсири.

 Мадинализиб биалли, илала тIамала лебтанилра бикьусири. Илала тIамали бархIилис шуйна дехIибайчи адамти жибирутири.

Билал асхIяб  халаваибси сай дебали лагъдеш тIинтIдиубси мерличив. Арц лертани бирутири илди лугъри асес декIарти пачалихъуназибад кибти биалра, яра ца тяхIярли саби-ургар кадиркути дургъбазиб бикибти.

Исламлизи вакIес гьалаб Билалли  бикьусири секьяйда кьурайшитуни гъайбикIулрил Расулуллагьчила ﷺ. Илини чебиулри секьяйда мучлаагарбирулрил идани Расулуллагьра ﷺ илала динра. ИтхIели, иличира диулри Расулуллагьли ﷺ дурути гъай: «Ца Аллагьлис ﷻ саби лагъдеш дирес гIягIниси ва Аллагьла ﷻ гьалаб лебил адамти цагъунти саби» ибти. Дакьибтазирад бегIлара гIяхIдизуртири: сагаси динни декIардеш бирули ахIен хужаимталара идала лугъралара ургаб, ва гIярабталара гIярабти ахIенталара, давлачебти биаб яра мискинти биаб, диннизиб лебил узби саби, цагъунти саби Аллагьла ﷻ гьалаб.

Билал  вакIили Идбагиличи ﷺ, дин кьабулбарес дигниличила бурибсири. Ил хабар бусягIятал Маккализиб тIинтIбиуб, илала хужаим Умаййа ибну Халафлис ил секIал дебали гIяхIхIебизур. ВахъхIи илини сунела лагъ гIязаббуркIули калун, амма Билалли  халаси сабурбарили сунела динничивад чевхIевхъун.

Тарихчи Адиль Банимани бурули сай: кьурайшитунани гIязабуркIули, чегьурли хъалчук (кольчуга) валтусири буцIарси дянг авлахъличив, илала михъирличи декIси къаркъа кабихьили, я бержеси, я беркеси бедлугуси ахIенри. Гьунарагарвиубли ил аргъайзивадра улхъусири. ГIур сунела хужаим вакIили ил къакъличи шурвалтусири ва илкьяйдара валтусири мукIурвакIахъес. Умаййя ибну Халаф илизи викIусири: «ХIу убкIуд яра МухIяммадла ﷺ Аллагьличивад ﷻ гIелумизи!» Билалла уркIилизиб биалли, иман гьатIира цIакьбикIулри…

Ил даимла тарихлизив калун сунела динна цIакьдеш ва халаси сабурбарниличивли. Вяв-чIярхIейкIули ил гIязабуркIухIели, « Аллагь ﷻ ца сай, Аллагь ﷻ ца сай» - ибти гъай сарри дурадиркути илала мухIлилизирад. Сеналра динна бизидеш цIакьлири илала гIязабтачиб. Ил бизиси тIем бирар, уркIилаб Аллагь ﷻ вагьурти адамтала.

 Абу Бакрли  асили Билал  лагъдешлизивад верцахъибсири. Ит замана бахъал асхIябти лугъри бири, амма Билал асхIябли  дахъал кьиян-жапа чедаиб Маккала шантани дирути. Адамтани илис у бихьиб «Билал» ибси.

Лагъдешлизивад акьуухъи гIергъи, Билал  Идбагличил ﷺ варх калун, гIур гьижрара бариб Мадинализи, илабра илини акбар бучIули вири.

Билалла  даражара ахъбиуб Идбагла ﷺ гьалаб сунела дин багьандан. Идбагли ﷺ ил халавариб сунела мякьлав кьурайшитунала халалтачивра, илди адамти-ургаб чула наслулизибад бегIлара гIяхIти биалра.

Билал асхIябла  макьам халабиулри диннизиб, Идбагла ﷺ мякьлав дергълизив ургъули, Расулуллагьла ﷺ дин балтахъули.

Билал асхIяб  гIязабуркIуси Умаййя ибну Халаф Бадрула дергълизив илала някълизивад вебкIиб. Илини Билал  гIязабуркIусири, дуцIарти гъумличи вяхI удили кархьули ва халаси къаркъа михъирличи кабирхьули, Аллагь ﷻ ца виънила дугьби дакьибхIели.

Макка буцибси бархIи, Билал  Идбагла ﷺ мякьлав леври, КягIбализи ухIнаулхъухIелира къанчаназибад умубарес. БегI гьалаб Идбагла ﷺ мижитлаб Мадинализиб акбар белчIунси илала тIама, Макка батахъни багьахъес, КягIбаличибадра бегI гьалаб зайбухъун.

Лебил дунъяла адамтази буруси кьяйда: «ХIерая, секьяйда диннира Аллагьлизивад ﷻ урухкIнилира ахъварибал ил эфиоп, цазамана лагъли Маккализи кибси».

Идбаг ﷺ вебкIили гIергъи, Билаллис  дебали хIейгибизурли Шамлизи арякьун, Ярмук дергълизивра калун, гIур Дамаск бурцухIелра уиб. Шамла чидил мерлав калалра, сай калунси мерличив акбарра бучIусири.

Идбаг ﷺ вебкIибхIели, Билалли  бегIла гIергъи акбар белчIун. Акбар бучIухIели - «Ашгьаду анна МухIяммадан Расулюллагь»- ибти дугьбачи ветаибхIели висивииб. Иличил барх лебил мижитлабтира бисулри, гIур лебил Мадинала шантира. Билалли  тIашаили акбарра, Абу Бакр Сиддыкьлизи  хьарбаиб Мадинализивад арукьи мужтагьид ветаэс асубирусив или. Шагьарлизивад арякьи гIергъи Аллагьла ﷻ гьунчивад чевхIелкIи вашули калун.

МухIяммад Идбаг ﷺ вебкIили гIергъи, илини кIина сабри азан белчIунси. Гьачам ГIумар ибну Хаттаб  Шамлизи вакIибхIели, кIинайс Идбагла ﷺ хIябличи вакIибхIели. Ила бакIибти ФатIимала уршби ХIясан ва ХIусейн тиладибухъунтири акбар белчIахъес. Идбагла ﷺ мижитла хъалчличи ацIили илини акбар белчIун. Билалла  тIама бакьили, адамти бисибиибтири. Илдас гьанбикибсири Идбаг ﷺ мицIирли сай или. Мурталра хъулибад дурахIебулхъути жагьил рурсби булан тIамала аргъили, дуцIли дурабухъунтири.

Ил вебкIайчи Дамасклизив калун. ЗягIипикили, Билал  бурушла викибхIели рисуси хьунуйзи ил викIусири: «ЖагIял наб дигути чебиисра, МухIяммадра ﷺ илала асхIябтира. Ил гьижрала 20 дуслизив, 64 дусла гIямруличив вебкIиб. Ил диштIати къапу (малые ворота) бикIуси мерличирти хIярбази хIяривихьибси сай.

 

 

Наида Гъуруева

2026-09-01 (РабигIуль-Авваль 1448 д.) №9.


ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси

(бехIбихьуд 5,6, 8 – ибил номертазиб)   3) Магьар кабушни хIярамси манзил Ил манзил саби хьунул адам хIяйзлариубси замана. Сен хIярамси? СенахIенну шаригIятли хьунул адамла ихтиюрти далтахъухIели, ва ил манзил магьар кабушалли гIиддала замана бухъянбилтIуси саби. Амма хьунул адамли...


«Дарга, барая балга»

ГIяллаева ПатIимат БяхIмудовна акIубси сари Дахадаевла районна КьярбачIимахьила шилизир 1981 ибил дуслизир. Илала белчIуди 1987 ибил дуслизиб бехIбихьибсири, Къаякентла районна Сагаси Вихърила школализиб. БелчIудилизир гьаларяхI аррякьунси илини кIел класс тамандариб ва КьярбачIимахьила школализиб...


Россия гъармука улка ахIен

Нушала улкали Украинализиб дурабуркIуси дявила хасси балбуц 1941-1945-ибти дусмазиб Германияла фашистуначил кабикибси нушала ВатIа ЧебяхIси дергъичиб бухъянбитIи саби. Ил багьандан ургар Россияла Президентла пресс-секретарь Дмитрий Песков илис «нушала улкали Украинализиб дурабуркIуси дявила...


Иличирли декIардулхъулра

Нушала тах шагьар МяхIячкъалализирти гIямру дахъ дебали дуцIли ардашули сари. Адамти даим къалабали саби хIянчиличи ва белчIудиличи балкьаэс. Буралли, адамтала гIямрула халаси бутIа гьундурачиб арбашан биубли саби. СенахIенну шагьар халабикIухIели ва илала ца мерличивад цархIил мерличи ваэс...


Редакциялизи суал

- ДехIибала дирухIели ташагьудлизиб (Ат-тахIият) тIул се манзил ахъбуцес гIягIниси?   - ДехIибала дирухIели ташагьудлизиб (ат-тахIиятлизиб) ибан тIул ахъбурцнила пасихIдешличила шафигIитунала мазгьабла машгьурси гIялим ибн ХIаджар аль-Гьайтамини сунела «Ан мангьажуль кьавим»...