Шилагьи

ВатIан – ил улка, шагьар яра биштIаси вегI акIубси ши саби. Гьариллис гьанбиркули бирар, ил мер бегIлара жагаси саби или ва гьар бархIи иличи диги имцIадикIули дирар. Дила школала мугIяллимтазибад наб шиличила тIинтIли багьурра. Наб мурталра иличила бурес дигусири. Дила биштIаси ватIан Хайдакьла районна Шилагьила ши саби. Набра ил дебали дигахъис. Дила шилизир дахъал жагати мерани лер: дубурти, вацIа-кьада, хIеркI, чяхI-чяхIиби, вавакьар. Вамсурли шагьарлизивад вакIили хIяйкатеси умуси гьава, арцантала вичIиръала ва пергер тIабигIят!
БегIлара халаси давла саби Шилагьила халкь, бузери дигути ва биштIаси ватIайчи уркIи изути. Шилагьила тарих гьарахъти дусмази аркьули саби. Ил Хайдакьла жявхIелила шимазибадси ца саби. Ши мурт акIахъубсил якьинни балуси агара. ХIябразирти къаркъубачи хIерикIалли 1000 дусличир имцIали диубтира даргес вирар.
Гъабзадешчебти шантани ряхIмуагарси, хIиличи гъаргъси Надир-шагьла чябхъинти чекасибтири. ИлхIейчибад «Шила хIи» ибти гъайлизибад бетаурси саби Шилагьила у, ибтира пикруми лер. Шилагьанти Кавказла дергъла манзилра гъабзадешличил бургъутири. Илди мутIигIхIебикIни багьандан, къантIси манзилла бухIнаб ши хIяйна тIутIукьякьябарибсири. БегI гьалаб 1831 ибил дуслизиб Хайдакьлизир ва Табасараннизир зиддешунала манзил ши бархли цIали бигубсири. Ил сагадан тIашбатес чебуркъуб. Жяв замунтачирад шанти хIяйван-къача хIердирули ва хъуми дузахъули бузутири. Хьунул адамтани урбешлизирад дарибти гьимиртазирад чIянкIи, салмагуни душутири. Балализирад динди, царкаби ва цархIилти палтар дирутири.
1831 ибил дуслизиб бахъал цархIилти дарганти кьяйда илди имам ГъазимяхIяммадла байрахълиу кабизуртири. Пачала гIяскуртани чябхъибти зумадарилри, цархIил шайчибад биалли, шилизивси вегIбекIли гIякIалабирутири. Жамав-ханни лебил Хайдакьличибад гIякIа бурчулри: анкIи, варъа, хIяйван-къача, урчи, маза-мас ва цархIилтира. Халкь илгъуна агиличи разихIебиркули, къаршидеш чедаахъибтири. ИлхIели Жамав-ханни пачала гIяскурти кумеклис жидарибтири. Халкь зулмукартачи къаршили пунтбиубтири. Бахъал алхунти биуб, урусла солдатунира бархли. Илдала хIябри (урусла хIябри) гьаннара шинкьала мякьлар лер. Пунтчиби бячIунтири, калунти биалли, танбихIлабарибтири. 1852 ибил дуслизиб «Мижигълила къапу» бикIуси мерличиб шилагьанталара унра шимала шанталара урусла генерал-майор Сусловла гIяскарличил цIакьси дергъ кабикиб. Гьарил хъали ва кьакьа хIиличил сарри дурцути, амма илди мутIигIхIебакIиб. ИтхIелира ши цIали бигубсири. КIелра шайчиб бахъал бяхъибти ва кабушибти лебри.
Сусловла 24 офицерра 400 солдатра алхун. Ил дявиличила генерал-фельдмаршал Воронцовли бурибсири: «… Сусловла хIи картIибти игитдеш нушаб дурхъали кадизур, амма ил дергъ чараагарлири…». Шилагьантани ши сагали тIашбатур, бузерилизи ахъиб, илхIелира илди мерла давлачебтачил ва пачала гIяскуртачил бургъутири. 1866 ибил дуслизиб илдачи къаршили, пунтбиубти бячIес 368 бургъан бархьиб. Мангъушли алавти шимала жамигIятра жибарибтири. ЦIакьани цагъунти ахIенри, шилагьанти гIелабяхIбиуб. Илди урухбарес пачала гIяскарли гьалабси Мижигълила шира цIали бигуб. Ит дус имам Шамилличи Веденолизи вакилти бакIибтири, Хайдакьлизиб муридунала багьуди тIинтIбарес кумекбарахъес. Шамилли илдачи урехиагарси Бук МяхIяммад вархьибсири. Илини ши ва алавти мер-муса цIакьдарахъес кумекбариб. ГIергъиси гьужум дураберкIибхIели, нушала ва душмантала алхунтани кьакьурби дицIилри. Кабушибти мурул адамтала мерличи хьунул адамтира дурхIнира барсбикIулри. Пачала гIяскуртас илди мукIурхIебикIни гIячихъбиубли, ши авал шайчибад алавбуциб.
Савлиличибад бехIбихьили бархIи ахъайчи тупи къяйкдикIулри. Алхунти бахъал сабри. Авалра шайчибад ши цIализибри, бахъхIи агарли ил ванзаличил цугбикеслири. Къаршикарти чедибикиб, амма сегъуна багьали!? Ил дергълизиб, дявила баянти хIясибли, урусла 3 офицер ва 142 солдат алхун, 12 офицер ва 419 солдат дяхъи-хъаслабиуб. 1866 ибил дусла хIеблизиб, пачала шайчибти мер-мусала бургани Хайдакь мутIигIбирес даимбиуб. Шанти дугIаэсли бариб. Калунти шилагьанти мажлисличи даширая или, биргIябиргили, Мажалислизи жибарибтири. КахIебушили калунти шилагьанти Астраханьна областьлизи дугIаиб. Дахъал къиян-жапа чедаибтири шилагьантани гьунчирра. Дагъиста урчала полкли чула ахIерти ванзурбачибад дугIаибти шилагьантала 38 хъалибарглизибти 185 адам гьуниббатурли, князь Меликовличи баахъиб. Илдазиб вабаъла изайзи бикибти 20 адамра биуб. Гьунчиб инжитбиубти илди, Астраханьна областлизи баиб. Илаб илди кьабулбарибти мерла адамти камлири.
Амма азгъиндеш агарти ва гIяхIти хIял-тIабигIятличилти шилагьантани илдала-ургаб мер баргиб. УрхIла мер-мусаличиб илди 18 дус калун… Чула ВатIайзи чарбухъунхIели, илдас гьалабла мерличиб ши тIашбатахъес ва гьалаблагъуна у бедахъес ихтияр хIебедиб. Лебилра шантира чула ватIайзи чарбухъунти ахIенри … Сагаси шилис Уллучай-кент ибси у бедиб. Ил 1885-1886 - ибти дусмазиб тIашбатур. Иличила Кьурбан ГIяхIмадовла хъулрала лацла къаркъализиб иличила буруси гIярабла мезла белкIра леб. Шили ил у бихусири Совет хIукумат кабизайчи. Шилагьанти чула гIядатла гIямруличи чарбухъун. ХIяйванти, маза-мас адилкьулри, хъуми делгIулри. Мурул адамтани урцуйзирад хъа ваяхI дирулри, хьунул адамтани балализирад ва гьимиртазирад чIянкIи душулри, палтар-кьяш ибулри. Чула някъбани дарибти базарличир дирцулри ва дарсдирулри. Дусла манзил хIясибли, яшав барес Къизларлизи, Дербентлизи ва Бакулизи арбашутири. БучIес, лукIес балути адамти камлири. Мижитла мактаблизи башутас гIяраб мезли бучIес балулри, мягIна иргъути биалли, камлири. Шилизиб тухтурти аги, зягIипти дяхънушабани, дарма кьарла кумекличил сагъбирулри.
Амма чейхъути излумани: вабаъ, пIяйхъ, чахьа, кьявга ва цархIилтани бахъал адамтала жан ардихулри. ЦархIилти излумачи къаршили гIежала гIявадеш, низби, мизигъар, дяхъила кьар пайдаладирулри. 1926 ибил дуслизив Мирза Рабадановли шилизиб школа, почта ва шилис гIягIнити тIашдатахъес сунела ванзурби дедибсири. ИтхIели абхьибси школа районнизиб кIиибил сабри. Районнизирад цаибил мугIяллим хьунул адам сарри шилагьан ХIябибат ХIяжиадамова, цаибил тухтур – МяхIяммадова ХIяпсат. 1935 ибил дуслизиб «Чедибдеш» колхоз акIахъуб ва председательли викIиб ГIяли Бейбулатов. ГIурхIели ил совхозличи шурбатурси. Цаибил механизатор сайри ГIябдурагьим Халикьов, сельсоветла председатель биалли, МяхIяммад Адамов. ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьибхIели 42 мурул адам саби гIяхIъулали дявтази арбякьунтири.
Дявтазир жигарла бутIакьяндеш дарили гъабзадешличил декIарбухъун Мирза Рабаданов, ШяхIбан Бейбулатов. Гъазали Рабаданов биалли, хIябдехIелра дургъбазив калунсири. ГIялишиховхъала хъалибарглизибад авал узи, ШейххIясановхъала - хIябал узи арбякьун, илди чархIебухъун, лебтанилра чула жан кьурбандариб. Майор Халирбагьин Халирбагьинов, ГIяли Гасратов, Зубаил Мирзаев – илдира чархIебухъун… Чарбухъунтира чIянкIли 13 адамцун сабри. Шила тарихлизи чула уми мургьила хатIли делкIунти адамти камли ахIен. Афганистаннизиб сунела дявила чебла ихъули гъабзадешла бебкIаличил алхунси Рабадан Рабаданов, ХIунтIена Зубарила орденничил шабагъатлавариб.
ИшбархIила даршуси манзилра Шилагьилизиб чучи пахру барести адамти бахъал леб. Чумал у гьандуршехIе: историяла мугIяллим, школализиб дурхIнас бяркъ бедлугули, хIялалли-залалли 50 дус хIянчи барибси ГIялиева Аминат ГIялиевна. Илкьяйдали илар халараили, Шилагьила школа таманбарибси ХIясанова Узлипат ГIусмановна. Ил МяхIячкъалала ДГУ-ла профессор, филологияла гIилмуртала доктор, 10-личир имцIа жузла авторра сари. Илдачибад гIибрат кайсули ши гьаладяхI аркниличи дирхулра.
АМИНАТ ГIЯЛИЕВА