Цаибил будун

Гьижрала цаибил дуслизиб, гьалабла тарихлизиб агарси азан (акбар) белчIун, илала гIергъи дунъяличиб бучIули калунси. Илала гIергъи акбарла дугьби бусурманти дехIибайчи жибирутили детаур.
Акбар нушани бикьулра мижитунала минарабачибад бархIилис шуйна. БегI гьалаб акбар белчIес халаси игъбарбиуб дурхъаси асхIяблис, эфиоп Билал ибну РаббахIлис t. Ил бусурман виубсири Маккализив, Аллагьлаﷻгьунчир дахъал кьиянти чедаиб, кIинайс гьижрара бариб. Расулуллагьлиﷺадамти дехIибайчи жибирес бегIлара гIяхIси тяхIяр баргес дигухIели, ГIумар асхIябли ва бахъалгъуна асхIябтанира акбар бучуси тяхIяр муэрлизиб чебаиб, гIур илдани бурибсири илкьяйда бакьира или. Билал ибну РаббахIла жагаси тIама бири. Идбаглиﷺилизи буриб: «Айзи, Билал t, белчIен акбар». Билалли сунези бурибси кьяйда бариб, ва лебил Мадинала шанти дехIибайчи бучили, ИдбаглаﷺбегIлара гьалавси ва халал будун ветаур. Аллагьла Расуллиﷺил цIудара лагъ Билал чевяхIварили, цаибил муадзин варибсири. Багьуди агарси 20 дусла гIямрула уршила ИдбагличиﷺчIумаси бирхауди лебри, илала иман цIакьбиуб. Ил Идбагличилﷺбарх ислам дин бегI гьалаб кьабулбарибти 7 адамлизивад ца сайри. БегI гьалаб акбар белчIунси Билал асхIяб виънилизиб халаси хIикмат лебси саби.
АльАзгьарлизивси университетла профессор МухIяммад Абу Лайля викIули сай: «Маккализив михъирличи халаси къаркъара чекабихьили, къаршикартани ил МухIяммад Идбагличивадﷺшурватес багьандан гIязабуркIухIели, Билалли цархIил секIал буруси ахIенри, «Аллагьﷻца сай, Аллагьﷻца сай» ибти дугьби ахIенси. Ил сеналра мукIурхIекIибсири. Абу-Бакрли ил дурхъали асили, лагъдешлизивад акьуватурсири. Мадинализиб биалли, илала тIамала лебтанилра бикьусири. Илала тIамали бархIилис шуйна дехIибайчи адамти жибирутири. Билал асхIяб халаваибси сай дебали лагъдеш тIинтIдиубси мерличив. Арц лертани бирутири илди лугъри асес декIарти пачалихъуназибад кибти биалра, яра ца тяхIярли саби-ургар кадиркути дургъбазиб бикибти. Исламлизи вакIес гьалаб Билалли бикьусири секьяйда кьурайшитуни гъайбикIулрил Расулуллагьчилаﷺ. Илини чебиулри секьяйда мучлаагарбирулрил идани Расулуллагьраﷺилала динра.
ИтхIели, иличира диулри Расулуллагьлиﷺдурути гъай: «Ца Аллагьлисﷻсаби лагъдеш дирес гIягIниси ва Аллагьлаﷻгьалаб лебил адамти цагъунти саби» ибти. Дакьибтазирад бегIлара гIяхIдизуртири: сагаси динни декIардеш бирули ахIен хужаимталара идала лугъралара ургаб, ва гIярабталара гIярабти ахIенталара, давлачебти биаб яра мискинти биаб, лебил узби саби диннизиб, цагъунти саби Аллагьлаﷻгьалаб. Билал вакIили Идбагиличиﷺ, дин кьабулбарес дигниличила бурибсири. Ил хабар бусягIятал Маккализиб тIинтIбиуб, илала хужаим Умаййа ибну Халафлис ил секIал дебали гIяхIхIебизур. ВахъхIи илини сунела лагъ гIязаббуркIули калун, амма Билалли халаси сабурбарили сунела динничивад чевхIевхъун. Тарихчи Адиль Банимани бурули сай: кьурайшитунани гIязабуркIули, чегьурли хъалчук (кольчуга) валтусири буцIарси дянг авлахъличив, илала михъирличи декIси къаркъа кабихьили, я бержеси, я беркеси бедлугуси ахIенри. Гьунарагарвиубли ил аргъайзивадра улхъусири. ГIур сунела хужаим вакIили ил къакъличи шурвалтусири ва илкьяйдара валтусири мукIурвакIахъес. Умаййя ибну Халаф илизи викIусири: «ХIу убкIуд яра МухIяммадлаﷺАллагьличивадﷻгIелумизи!» Билалла уркIилизиб биалли, иман гьатIира цIакьбикIулри…
Ил даимла тарихлизив калун сунела динна цIакьдеш ва халаси сабурбарниличивли. ВявчIярхIейкIули ил гIязабуркIухIели, « Аллагьﷻца сай, Аллагьﷻца сай» - ибти гъай сарри дурадиркути илала мухIлилизирад. Сеналра динна бизидеш цIакьлири илала гIязабтачиб. Ил бизиси тIем бирар, уркIилаб Аллагьﷻвагьурти адамтала. Абу Бакрли асили Билал лагъдешлизивад верцахъибсири. Ит замана бахъал асхIябти лугъри бири, амма Билал асхIябли дахъал кьиян-жапа чедаиб Маккала шантани дирути. Адамтани илис у бихьиб «Билал» ибси. Лагъдешлизивад акьуухъи гIергъи, Билал Идбагличилﷺварх калун, гIур гьижрара бариб Мадинализи, илабра илини акбар бучIули вири.
Билалла даражара ахъбиуб Идбаглаﷺгьалаб сунела дин багьандан. Идбаглиﷺил халавариб сунела мякьлав кьурайшитунала халалтачивра, илди адамти-ургаб чула наслулизибад бегIлара гIяхIти биалра. Билал асхIябла макьам халабиулри диннизиб, Идбаглаﷺмякьлав дергълизив ургъули, Расулуллагьлаﷺдин балтахъули. Билал асхIяб гIязабуркIуси Умаййя ибну Халаф Бадрула дергълизив илала някълизивад вебкIиб. Илини Билал гIязабуркIусири, дуцIарти гъумличи вяхI удили кархьули ва халаси къаркъа михъирличи кабирхьули, Аллагьﷻца виънила дугьби дакьибхIели. Макка буцибси бархIи, Билал Идбаглаﷺмякьлав леври, КягIбализи ухIнаулхъухIелира къанчаназибад умубарес. БегI гьалаб Идбаглаﷺмижитлаб Мадинализиб акбар белчIунси илала тIама, Макка батахъни багьахъес, КягIбаличибадра бегI гьалаб зайбухъун. Лебил дунъяла адамтази буруси кьяйда: «ХIерая, секьяйда диннира АллагьлизивадﷻурухкIнилира ахъварибал ил эфиоп, цазамана лагъли Маккализи кибси». ИдбагﷺвебкIили гIергъи, Билаллис дебали хIейгибизурли Шамлизи арякьун, Ярмук дергълизивра калун, гIур Дамаск бурцухIелра уиб. Шамла чидил мерлав калалра, сай калунси мерличив акбарра бучIусири. ИдбагﷺвебкIибхIели, Билалли бегIла гIергъи акбар белчIун. Акбар бучIухIели - «Ашгьаду анна МухIяммадан Расулюллагь"- ибти дугьбачи ветаибхIели, висивииб. Иличил барх лебил мижитлабтира бисулри, гIур лебил Мадинала шантира.
Билалли тIашаили акбарра, Абу Бакр Сиддыкьлизи хьарбаиб Мадинализивад арукьи мужагьид (динна гьунчив ургъан)ветаэс асубирусив или. Шагьарлизивад арякьи гIергъи Аллагьлаﷻгьунчивад чевхIелкIи вашули калун. МухIяммад ИдбагﷺвебкIили гIергъи, илини кIина сабри азан белчIунси. Гьачам ГIумар ибну Хаттаб Шамлизи вакIибхIели, кIинайс ИдбаглаﷺхIябличи вакIибхIели. Ила бакIибти ФатIимала уршби ХIясан ва ХIусен тиладибухъунтири акбар белчIахъес. Идбаглаﷺмижитла хъалчличи ацIили илини акбар белчIун. Билалла тIама бакьили, адамти бисибиибтири. Илдас гьанбикибсири ИдбагﷺмицIирли сай или. Мурталра хъулибад дурахIебулхъути жагьил рурсби булан тIамала аргъили, дуцIли дурабухъунтири. Ил вебкIайчи Дамасклизив калун. ЗягIипикили, Билал бурушла викибхIели рисуси хьунуйзи ил викIусири: «ЖагIял наб дигути чебиисра, МухIяммадраﷺилала асхIябтира. Ил гьижрала 20 дуслизив, 64 дусла гIямруличив вебкIиб. Ил диштIати къапу (малые ворота) бикIуси мерличирти хIярбази хIяривихьибси сай.
КАМАЛ ГIЯХIМАДОВ