бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Мингьаж МухIяммад (1890 – 1959)

Мингьаж МухIяммад (1890 – 1959)

Усишала шилизивадси МухIяммала урши Мингьаж МухIяммад акIубси сай 1890 ибил дуслизив мискинси хъалибарглизив, гIялимла хъулив. Илала дудеш МухIамма Кьуръа хIяфиз сайри ва гIярабла гIилму дяркъуртири.

 

Мингьаж МухIяммад гьаланачи учIули калун сунела дудешличив, гIур ил Ахъуша гечиубсири, Ахъушан ГIялихIяжичив учIес багьандан. Ил дебали духусири ва багьудиличи гъирачевси вири. Илини гIилму хъярхъли дяркъурли тамандариб.

Ил ХIямшимала шилизи имамли ва мугIяллимли вархьибсири. ИтхIели ил 16 дусцун сайри виубси. ЖамигIят иличи бирхауди агарли хIербикIутири ва жагьси виъни багьандан кьабулхIейрусири. Илини ил аргъибхIели, сунела багьудлуми чедаахъибтири ва шанти иличи бирхаурдиличил хIербикIес бехIбихьибтири.

Илис гIергъи МухIяммад 6 дусцадхIи ТIантIала шилизив имамли ва мугIяллимлира калунсири. Ил манзиллизир дахъал дарсдешуни детаур, илди-ургар лебил Дагъистайзибси политикала шайчирти тяхIяр-кьяйдара дархли. Коммунистунани динна гIялимти бурцули, бухIнакайули, кабуршули ва Сибирьлизи бурхьули бехIбихьиб. МухIяммадра уцили ухIнакаиб, динна хIяракат бузахъни багьандан.

Ил Ахъушала туснакълизи кибхIели, илаб бекIдеш дирутазивад цали, сайра кIинайс коммунист ветаурси, сунела мугIяллим Мингьаж МухIяммад вагьур. Илини сунела бархкьябази иб: "Се бирулрая хIушани иш пякьирличил? Илини мез далути ахIен, ил сунес бедибси гIяхIбаркьла кумекличил сай хIервируси ва сегъуналра зарал бируси ахIен. Ватирая ил мискин, Сибирьлизи урхьу яра каршуну. Ватирая иш, нуни бекIвирисну..."

Асубирар ил мутагIяллим динничивад гIелумизурли хIейэсра, илис сунела мугIяллим язихъизурли вииши, илала кумекличил Мингьаж МухIяммад акьуватур. Ил шилизив калун жамигIятла хIяжатуни ва къуллукъуни дузахъули. Илини бебкIибти хIярибирхьули, магьар дирхьули, лерилра динна кьанунти дузахъули калун, шилизибад цархIилти гIялимти дураибхIели. Цазаманализив ил пачалихъла хIянчиличивра дебали чеветаили узусири. Ил туснакъвирнила урехи лебхIели бекI бухгалтерла къуллукъуни дузахъули калун. Колхозла председательтасра ил дебали хIяжатлири, сенкIун итхIели багьудичебти адамти камлири. Илини "Сводные отчеты" бикIуси ва цархIилтира жузи хIясибли математика бяркъурсири. МухIяммадли дахъал жузи делкIунтири ва илала жагати ва делчIес гьамадти хатI дирутири. Илала пайдачебси сборник леб, сунезибра жура-журала суалти цаладяхъибси, илала жузлизир дахъал пайдалати баянтира лер. Илкьяйдали илала Дагъиста тарихличила жуз лебси саби, жяв замунтачибад бехIбихьили сунела манзилличи бикайчи, "Методическая история дагестанских событий" ибси уличилси.

Илизир илини чедаахъили сай Дагъистайзир ХХ - ибил даршдусла цаибил байхъайзир кадикибти анцIбукьуни, Дагъистайзибти турканачила, къазакъуначила, балашкуначила ва дявила анцIбукьуначила бурили. Илини Шайхуль-ислам ГIялихIяжи Ал-Ахъушиличибад шурбатурсира леб мутагIяллимтас, сенкIун илала гьунчивад вашусири ва илини гIяраб мезли илала даражабачила ва гIяхIти къиликъуначила белкIани датур, илдазиб балахъули МяхIяммад Идбагла ﷺ лагълис, ЧевяхIси Кьудратла ВегIличибад даршудеш ва ряхIму.

Имам ан-Нававила "Аль-Мингьаж" жуз мурталра иличил барх бирусири, тяп ил багьанданра иличи ил у имцIбарибсири ва илала у Мингьаж МухIяммад бетаур.

1959 ибил дуслизиб, Рабазан базла ахирличиб илала хъалибарг ГIид аль-ФитIр байрамличи хIядурбикIули, муридешуни дирулри. Ил викIар: "ХIушани байрумти ишар дарая, ну биалли ита аркьяс". ЦархIилван буралли, ахиратла хъули, ва ил викIар: "Жибарая набчи ХIяжи Къадда ГIябдуль ГIязизра ва Алабара МухIяммадра, илди Сибирьлизибад бахъхIи агарли чарбулхъан". Илди шанти-ургаб ва гIялимти-ургаб адабчебти адамти сабри. Ил багьандан илди бакIиб, ихтилатбухъун ва жумягI бархIи Кьуръан белчIун. Ил биалли зягIипхIейкиб ва сунела тIабигIят барсхIебариб. Ил вебкIиб ГIидла бархIи - Хала БархIи. Ил акIубсири мискинсили, хIервиубсири мискинни ва вебкIибсири мискинни. Хъали тIашхIебатур, арц хIедучиб, амма дахъал делкIун, ЧевяхIси Аллагьли ﷻ уркIецIибараб сунечи. Амин!

 

 

Наида Гъуруева,

Муслима Мингьажева

 

 

2026-07-01 (МухIяррам 1448 д) №7.


Пачас савгъатуни

Гьалабла замана левли уили сай ца пача. Илала биштIати аги, ил багьандан илини кьасбариб ятим урши варгили кIялгIялизив халаваахъес ва сунела мас-мулкла ва лебдешла букьур ветаахъес. Илини аргъиб ца биштIаси шагьарлизиб шел ятим урши хIербирули биъниличила ва илдазивад чи-биалра сунела букьур варес...


Нушала челябкьлали сабти илди мяхIкамбирехIе…

ГIергъиси замана гIулухъабала хIейгидизести адуцала лебтанилра хIясибдирули дургар. Сегъунти сари илди? ИшбархIи бахъалгъунти жагьил адамтани, школала бучIантани урези-хIяяагарли, чина-биалра тIашбизурхIели электронный тяхIярла папрусуни дитIикIули сари, цархIилван илдас вейпуни бикIули...


ХIердизирая тарихлизи

Се саби диктатура? Нушала мезличи шурбаталли, ил мягIна аргъахъес чумал дев пайдаладарес чебиркули саби: ца адамла яра чумал адамла някъбази бикибси хIукумат, чучи ва чуни дирутачи чилилра хIеруди барес хIейруси, чучи кьабулагардеш далахъуси, тIутIувируси.   Нуни дила макьалализиб ил мягIна...


Дурхъати дугьби

Савлила суннатла кIел ракагIятла дехIибайс гIергъи балуй шайчи кайхьи кьиблаличи дяхIчили белчIес гIяхIси саби: «Алагьумма рабба ЖабрагIиля ва МикагIиля ва Исрафиля ва ГIизраиля, ва МухIяммадин ﷺ аджирни мина ннари» - 3-йна.   МягIна: «Я Аллагь ﷻ, Аллагьли ﷻ вируси...


БегIлара халаси багьа

Гьачам мургьи-арц дирцуси тукейзи риштIаси рурси ракIиб ва хьанцIа рангла дурхъаси къаркъализибад цалабяхъибси баки сунес бедахъес тиладибариб.  – ХIела ил асес арц леру? – хьарбаиб туке вегIли, - ил кьалли дурхъаси саби. - Гьайгьай, дила дахъал арц лер, – рикIар рурси ва...