Ислам динна гIялимти
Ислам динна гIялимти

ЗУ-ННУН АЛЬ-МИСРИ (158-245)
Сунела бунагьагардешличил, гIяхIти къиликъунала вегI сайлин ва адабдешличил ил лебил исламла дунъялизив машгьуриубсири.
Машгьурси шайх ГIяхIмад бин ЯхIъя иличила викIусири: «Ну 600 шайхличил къаршиикира ва авличил цугбикести чехIебаира. Илди авлизивад ца сай – Зу-Ннун.
Тавба
Гьачам Зу-Ннуннизи хьарбаибсири, се сабабли иш дунъяла гьар секIал дархьдатурли, Аллагьличицун ﷻ хъарахъибсири или. Илини жаваб чарбатур: «Цагьачам сапарличивхIели, авлахъличив убяхIбикибси, сукъурси арцан чебаира. Илала мякьлаб ванза пякьбикили, кIел диштIати кьям дагьардиуб. Цализир сезамла (кунжут) кьукьри сарри, кIиибиллизир – шин. Арцай кьукьри дергун ва шин держиб. Ил анцIбукьла гIергъи нуни тавбадарира ва Аллагьлис ﷻ гIибадат бирулицун гIямру деркIес кьасбарира…».
Зу-Ннуннизи тавбаличила хьарбаибхIели илини иб: «ГIядатла адамти чули дарибти бунагьуначибад пашманбиубли тавбадиру, чеббикIибтани биалли, авараагардешлизибад (Аллагьла ﷻ шайчиб)».
Аллагь ﷻ гьанхIершули беркIибси манзил адабчебти валибас бунагьлизиб беркIибсиличи мешубилзули саби. Марлира, секьяйда вируси адабчевсини сай АкIахъубси ва сунес гIягIнити секIал тIалабдарибси хъумартес?!
Зу-Ннун викIусири: «Тавба дарили гIергъи бунагьуначивад гьарахъхIейкибсила – ил къунбарла тавба саби».
Ил гIуррара викIусири: «Гьарли-марси тавбадарнила мягIна – илцадра гьарзаси ванза хIед кьакьабиубли, хIела ряхIятдеш беткайхънилизиб саби, ЧевяхIсини Кьуръайзиб бурни хIясибли: «…илдани аргъиб ца Аллагьличиб ﷻ ахIенси чус берцуди хIебирни» (сура «ат-Тавба», аят 118)».
Ил викIи: «Тавба чумал мягIнализибад цалабикибси саби: «Цаибил – барибси бунагьличи пашманвиъни; кIиибил – гIур бунагь тикрархIебиахъес кьасбарни; хIябъибил – гьалар урдатурти чеблуми (фарзуни) черихъни; авъибил – цархIилтала лебдешла яра вегIдешла шайчирти дархьагардешуни агардирни; шуибил – къадагъабарибси барнилизивад умувиэс дуббурцни ва мурталра Аллагь гьануршни; урег-ибил – гьалар бунагьуни дирухIели кьяйда, къайгъичебли гIибадат бирни ва вегIла нафс мутIибарни.
«Кьаркьа зягIипдешла лишан – изнили балахъуси саби. УркIи изнила лишан биалли, бунагьуни сари. ЗягIипси чархла беркесиличи иштяхI агни кьяйдали, бунагьуни дирусила уркIилира гIибадат бирнила иштяхI кахIейсу».
Аллагь ﷻ дигахънила лишан
Зу-Ннун викIусири: «Аллагьличи ﷻ диги биънила лишан, Аллагьли ﷻ дигусилис гIелавад вашни – илини чебаахъибси гьуни даимбарни саби бурусилизиб, баркьудилизиб ва хIял-тIабигIятлизибра бархли».
Амма ил секIал барес багьандан, багьудлуми диэс гIягIнити сари. Багьуди агарликIун гьуни даимбарес хIейрар. Ил багьандан адабчебтани халаси къайгъибирусири багьудлуми касес багьандан. Илдала лугIилизивад сайри Зу-Ннунра. Ил ит манзилла бегIлара машгьурти Малик бин Анас, Лайс бин СагIад, Суфьян бин ГIуяйна, Фудайль бин ГIияз гIялимтачив учIули калун. Илала гIилмула дахъал сархибдешуни диуб, даража ахъси гIялим ва ташмишдеш ахIелкIахъути хIядисуни дуран ветаур.
Аллагьличи ﷻ гьуни
Зу-Ннуннизи суфийтачила хьарбаибхIели, илини жаваб бедиб: «Илди саби гьар секIайс гьалав Аллагь ﷻ чейути. Аллагьлира ﷻ цархIилтазибад илди чеббикIили, лайикьтази халбариб. Ил сабри Зу-Ннуннира сунела гIямрулизиб чеббикIибси гьуни. Ил викIусири: «Вирхусила разиси хIял сунела ВегIличил цунухъи, Иличил ихтилатикIнилизиб саби».
УбяхIси даражала адамтачила хьарбаибхIели илини бурибсири: «Илди саби Аллагьличи ﷻ гьуни хIебалути ва ил гьуни баргес къайгъихIебирути».
«Адамти гьунчибад чебхIебулхъути саби урухкIули лебалли, урехи беткахъибмад, илди гьунчибад гьамадли чеббулкIан».
Ил гьунчир сархибдешуни диахъес багьандан халаси сабур ва гъира диэс гIягIнити сари. Нушала уркIи ва рухI хIяланани кьацIдуцили сари, илди хIяланачибад чедибдеш сархес цаибил ганз саби гушдеш.
Зу-Ннун викIусири: «ПасихIдеш беркесили бицIибси чимхъализиб биэс хIебирар».
Ил гIуррара викIусири: «ГьархIели, ну велкъайчи укаслири, бунагьлизи виркусири, яра бунагь барес пикри лябкьусири».
Нушани бурибсири, адабчебти валибани Аллагьличила ﷻ пикрихIебикIуси манзилра бунагьлизи халбирни (иличила сари гъай). БицIибси чимхъали биалли, азгъиндеш хьурадиру ва Аллагьличила ﷻ пикруми гьарахъдиру, гIибадат бирнилис дигалабулхъан.
ИмтихIян
Дусми аркьуцад Зу-Ннунна у адамти-ургаб челис че машгьурбикIулри. Амма нушани балули кьяйда, ЧевяхIси Аллагьли ﷻ сунела лугъри ахтардибирули сай. Илдани ихъути имтихIян сабабли, илди Аллагьличи ﷻ гьатIира гъамбирути саби. Мурталра адабчебтачи къаршити, кьясти, вайбаркьуна биркьути адамти камхIебирутири. Зу-Ннун аль-Мисрисра илдигъунтазивад верцес хIебикиб.
Египетла цацабехIти гIялимтани бегI гьалаб илала хIергъили, багьана агарли ил гIяйиблизи уцибсири. Иличи кьястира лебри, шутIни-къунби чедирхьути. ШутIни-къунби дурули, илди гIярзличил Египетла вегIбекIличи башутири, гIярзбикIули Багъдадла халифличира бархли баибтири.
Аз-Загьабини лукIули сай, гьачам Зу-Ннунна валликьянали гамиличиб аркьути адамти чебиахъули, викIар: «Ихди хIу дин бархьбатурси … мунапикь виъниличила бурес аркьути саби». Зу-Ннунни тиладибариб: «Я Аллагь *, илди бархьли хIебиалли, илди кягIяхъа!» Илдала гами ласбухъун ва илди шиннизиб кягIун. Вархкьяли илизи хьарбаиб? «Гами бикан се гIяйибла вегIа?» Зу-Ннунни жаваб бедиб: «Илдала пикри балукъи, сен илини илди аркути гьатIи? Аллагьла ﷻ гьалаб къянала бикьруми биэсичиб, илдас кягIибтили биэс гьалаб саби». ГIур ил тирхьухъи, вяхIлизив варсиубли, викIар: «Аллагьла у ахъили, ﷻ хъя бирулра, нуни гIур чичи-биалра къаршиси балга хIебирис!»
Камси заманала гIергъи, ил Египетла вегIбекIли сунечи тIалабвариб. Илизи динничила хьархъарбяхъиб ва иличирти бугьтанти хьулчиагарти диъни якьинбарили, ватаиб.
Аммаки, бугьтанчиби паргъатбиэс пикри аги. БахъхIи агарли, ил халиф аль-Мутавакильли сунечи живариб. Ил уцили, Багъдадлизи ваахъиб. Бурули саби, ил халифла кIялгIялизи аркухIели, ца рухънани илизи насихIят буриб: «ХIу халифла гьалав агарти такьсиртазивад умувиэс къайгъимабирид. Илра хIуван акIахъубси жан сай ва ил хIечив чевяхIси сай или гьанмабиркахъид. Аллагьличи ﷻ дугьаизи ва гьар секIал Иличи хъардара».
Халифли илизи хьарбаибхIели: «Се бурида хIечирти гIяйибтала чебкад?», илини жаваб чархIебатур. Мякьлавси халифла къараваш викIар: «Дила пикрили, лерил ишичила дурибти дархьти сари». Халифли гIурра хьарбаиб: «Сен жаваб хIелугусири?» Зу-Ннун викIар: «Нуни илди къунби сари или бурасли, набчи къаршили бугьути бусурманти къунбартази халбарни бетарар. Илди дархьти сари или бурасли, нуни хIебарибсиличи кьабуликили, нуни къяна бурни бетарар. ХIед дигуси бара, нуни гIяйиб марбарес селра хIебурис». Илди дугьби аргъили халифли тIамадариб: «Иш адам сунечи чедихьибти бугьтантазивад умули сай!» ГIур халифли насихIят бурахъес тиладибариб. Зу-Ннун гъайикIес вехIихьибхIели, халиф висивииб. Ил анцIбукьла гIергъи, халиф иличи халаси хIурматличил вирусири.
Аллагьла ﷻ умазибад бегIлара чебяхIси
Ца гIялим, Юсуф бин ХIусейнни, Зу-Ннунни Аллагьла ﷻ ЧебяхIси У («аль-Исмуль-АгIзам») балниличила аргъиб, илала кумекличил Иличи дугьавизалли, Илини тиладибарибси секIал биру. Юсуфли ил Уличила багьес кьасбариб. Ил Египетлизи ваили, Зу-Ннун варгиб. Зу-Ннунни иличи пикри бяхIчихIеиб. ИлхIели ил вакIили иличил жалвяхъиб. Зу-Ннунни илала далилти урхIедяхъиб. ГIурра ХIусейнни жал дураберкIили, иличивад чедиикиб. ИлхIелицун сабри Зу-Ннунни иличи пикри бяхIчиаибси. Юсуф бин ХIусейн Зу-Ннунничив абзур дус илис икьалавирули, багалавирули калун. Дусла гIергъи ил иличи дугьаизур: «Ну хIед ца дус икьалавирули калунра ва гьанна хIечиб чебла леб. Нуни аргъира хIуни бегIлара ЧебяхIси Аллагьла ﷻ У балниличила. Наб дигулра хIуни ну иличи бурсиварили. ХIед набчивра лайикьси гIур чилра хIергид». Илди дугьби аргъили, Зу-Ннун иличи 6 баз пикри бяхIчихIейули калун. Ва ца бархIи илизи мякьлабси шагьарлизив хIерируси юлдашличи чедибад чIянкIили бигьунси кьям арбухахъес тиладибариб. Юсуф гьунчи дуравхъун. Амма ватихьибхIели, бухIнаб се хебал багьес дигули, кьям гьаргбариб. Илаб биштIаси ваца лебри. КьяпIбарес валкьаайчи, ил сиртIбухъи бебшиб. ГIясивиубси Юсуф, Зу-Ннунничи чарухъун. Зу-Ннун илизи викIар: «Эй, мехIур! ХIечи хъарбарибси ваца бихIес хIейрусилизи, нуни секьяйда Аллагьла ﷻ ЧебяхIси У гьаргбарес вирусира?! Вашен, ишавад хIу нуни гIур чехIеэсли!»
МугIжизат
Зу-Ннун дахъал тамашала секIайчилра валуси сай. Аль-Кьушайрини бурусири, гьачам Зу-Ннун бархкьябачил чIянкI авлахъличив левли, бамсриахъес галгалиу кабииб. Илдазивад ца викIар: «Сен гIяхIсири, иш галгаличир цIедеш диалри!» Зу-Ннун пишвяхъиб ва Аллагьличи ﷻ дугьавизурли, галга пяхIбариб. Лебталалра тамашалис, иличирад чумиздагуни кадикиб. Илди буки, бусес кабихьун. Савли абизурхIели, илданира пяхIбариб галга, амма иличирад занзби сарри кадикибти.
Абу ЖягIфарли бурни хIясибли, Зу-Ннун чучил вархси манзил, Аллагьла ﷻ валибани сегъунти-диалра секIал чус мутIигIдарес бирниличила гъай детаур. Зу-Ннун викIар: «Мисаллис, ит тахлизи нуни гьаваличи ахъбиубли, иш хъулиб ласбухъи, мерличи чарбухъахъес буйрухъбарасли, илини биру». Марлира, тах ахъбиубли, хъали ласбарили, сунела мерличи чарбухъун.
БебкIа
Зу-Ннун аль-Мисрини иш дунъя бархьбатур гьижрала 245 ибил дуслизиб, аль-Джизат шагьарлизиб. Ил мякьлабси Кьистат шагьарлизи хIяриихьес архути адамтани бурни хIясибли, илала жаназала чедир урцути, гьалар чехIедаибти, тамашала шиниша рангла арцанти дагьардиубтири.
Аллагьли ﷻ уркIецIибараб Зу-Ннун аль-Мисричи ва илала баракат нушачира бааб. Амин!
«Исламла дунъяла машгьурти адамти» бикIуси жузлизибад.