Ислам динна гIялимти
Ислам динна гIялимти

АБУ ЗУРГIА АР-РАЗИЙ (200-264)
Бусурмантала умматла динна гIялим, машгьурси хIядисуни далан Абу ЗургIа ар-Разий акIубси сай Рэй шагьарлизив. Имам ГIяхIмад бин ХIанбал иличила викIусири: «Иш гумиличивад (Багъдадла гуми) Абу ЗургIясван хIядисуни ункъли далуси адам шалгIевхIевхъун». «Гьарил Абу ЗургIас хIебалуси хIядис – хьулчиагарси саби». Абу ЗургIа имам ГIяхIмадличив вирухIели, ГIяхIмадли фарзла дехIибала дарилицун суннатла далтусири, акьуси замана Абу ЗургIачил хIядисуначила гъайикIес багьандан.
Абу ЗургIала тамашала пагьмуртачила багьесли саби илини дурибти дугьбазибад: «Лерилра дила лихIбани дикьути гIилмурти ва багьудлуми дила уркIилизир кавлутири. Ну Багъдадла базарличивад шалгIевулхъухIели, рахли далайчила тIама бикьасри, нуни лихIбачи тIулби чедурцусири, дила уркIилизир ил калнила урехили». «Дила хъулир 50 дус диубти белкIани лер, нуни илди делкIунхIейчирад илдази хIерхIеира. Амма илди лерилра нуни уркIиличир далас, чидил тетрадьлизиб се лебал ва чидил кIапIилизи се белкIилра бархли».
Гьачам пулан адамли, рахли Абу ЗургIали 100 азир хIядис хIедалули виалли, сунени сунела хьунуйчилти магьар кадуршниличила хъя барили сай. Ил хIекьлизиб адамти Абу ЗургIачи дугьабизурли хьарбаили саби, илкьяйда магьар бехъни бетарусил ахIенал. Абу ЗургIани жаваб чарбариб ил хIебетарниличила. Илкьяйдали бурули саби, цархIил адамлира хьунуйчил магьар кадуршниличила барибси хъяличила, эгер Абу ЗургIани 200 азир хIядис далули хIейалли. Иличила хьарбаибхIелира, Абу ЗургIани жаваб бедиб илала магьар калниличила. Ил викIар: «Нуни уркIиличир 200 азир хIядис далас, адамли Кьуръа «аль-Ихлас» сура балули кьяйда, ва дила уркIиличир 300 азир хIядис лер».
Абу ЗургIа гIулухъали левхIели, шала шикьдиэс гьалабси манзил хIядисуни дяркъес мугIяллимтачи вашусири. Цагьачам илис гьунчив гIеркъаси муцIурличилси ухъна къаршиикиб. Ухъна саламра бедили викIар: «Абу ЗургIа, хIечи дебали халаси челябкьла хIядурли саби, хIу адамти-ургав дебали машгьурси ветаруд. БекIдеш дирантазивад мяхIкамли вирен, илдачи машуд!» ГIур ил кIунвацIиб. Заманала бухъяндешли, Абу ЗургIани бурни хIясибли, илис ухънала насихIят хъумартур ва вегIбекIуначи тиладиличил вашанвиуб. Гьачам се-сабрил гIягIнибикибхIели, ил мер-мусала вегIбекIличи аркьули левли, илис ит баягъи ухъна къаршивикиб.
Ухъна дебали гIясивиублири, саламра бедили ил викIар: «Нуни хIези хIеирав бекIдеш дирантачи машуд или?» ГIур ил ванзалиу арякьунсиван, хапли веткахъиб. Абу ЗургIас гьанбикиб ил Хизри Идбаг u урги или. Амма илала гIергъи ил гьачамалра, цалра мер-мусалис бекIдеш дирусиличи дугьаизурси ахIенри ва илдазибад селра тиладибарибси ахIенри. «Тариху Димашкь» бикIуси жузлизиб Ибну Асакирли лукIули сай: «Абу ЗургIа ар-Разини сунела ВатIайзи чарухъи гIергъи, сунела мижитлизир 20 дус дехIибала дирусири.
Ца бархIи иличи бакIибти адамтани илала михIраблизир белкIани чедаили, илдачила хьарбаиб. Илини жаваб чарбариб цацабехIти гIялимтани илди белкIани асухIедирутази халдарниличила. Илдани иб: «Илди белкIаначила хIуни хIебалусирив?» Илини жаваб бедиб: «СубхIянаЛлагь, адам Аллагьличи ﷻ айцIухIели илини сунела гьалаб леси балусив?!» Илди бикIар: «Ил Бишр бин ХIарисла ва имам ГIяхIмадла баракат сабаблив?» «АхIен, нуни камси замана беркIибси суфийла баракат сабабли. Бишрла ва ГIяхIмадла гьайгьайрагу, багьудлуми дахъал сари, амма суфийла багьудлуми илдачир имцIати сари».
Ишаб бурес чебиркур, имамли Аллагьличирадти ﷻ багьудлумачила бурибси биэс асубирар. СенкIун хIядисуни далнилизив итхIели имам ГIяхIмадличив цIакьси агарсири. Амма балули кьяйда, шаригIятла халати гIялимти суфийтачил юлдашбиркутири, илдачибад багьудлумала гIерасес багьандан.
БебкIа
Абу ЗургIа ар-Разий гьижрала 264 –ибил дуслизив зуль-хIижжа базличив вебкIибсири. Илала гIергъити бурхIназив илала мякьлаб машгьурти гIялимти лебтири, илди-ургав Абу ХIатим ар-Разира вархли. Илдани хIядис гьанбикиб, убкIусилизи Аллагь ﷻ ца виъниличила гьандуршути дугьбачила: «Ашгьаду анла илагьа иллаЛлагь ва ашгьаду Анна МухIямада ррасулюЛлагь», амма халаси имамлизи иличила бурес урузбиуб. ИлхIели, илдазивад цали хIядис белчIахъес пикри гьалабихьиб. Ца гIялимли ил хIядис баахъибтала къяй бурули вехIихьиб.
Амма чумал у ахъили тIашизурли, гIур селра бурес виъхIейуб. КIиибилли къяй даимбариб, амма илра таманбарес хIейубли, тIашизур. Калунтазивад цалра адамли ил тугъ таманбарес хIейуб. ИлхIели Абу ЗургIани хIядис баахъибтала къяй гьанбушили, хIядисра гьанбушиб, сунезибра Аллагьла Расулли ﷺ бурибси: «Чила убкIухIели, гIергъити гъайли: «Ца Аллагь ﷻ ахIенси цархIил агара»: ибти дугьби диаллира, ил Алжанализи айцIур». Илди дугьби дурили гIергъи, ил вебкIиб… Бурули саби, ил муэрлизив чеваибсили илизи хьарбаили сай: «Ва Абу ЗургIа, се бариба хIед Аллагьли ﷻ ?» Илини жаваб чарбариб: «Ну Аллагьличил ﷻ къаршивикира, ва Ил набзи викIар: «Ва Абу ЗургIа, Дила гьалав виштIаси виалли, ил Нуни Алжанализи урхьулра.
Дила лугърас Дила сунна мяхIкамли бихIусилис се бируси! Алжанализиб хIед дигусигъуна мер буца». Илкьяйдали бурули саби, ца гIялимлис Абу ЗургIа муэрлизив чеилри, малаикуначил варх балгни-дехIибулти дирули. Илини хьарбаилри, се сабабли илгъуна даражаличи айкибал ил. Абу ЗургIани жаваб бедиб: «Нуни дила някъличил миллион хIядис делкIунра, ва илдазив ну викIулра: «Идбагличирад r. Идбагли ﷺ буриб: «Ну гьачам гьанушнилис, Аллагьли илис вецIнали чарбиру». ЧевяхIси Кьудратла ВегI Аллагьли ﷻ Идбагла ﷺ букьурлизивадси Абу ЗургIа ар-Разийличи уркIецIибараб ва илала баракат нушачира бааб. Амин!
«Исламла дунъяла машгьурти гIялимти» бикIуси жузлизибад.