бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Дигуси Идбаг ﷺ

Идбагла ﷺ хIял­-тIабигIят

ЧевяхIси Аллагьли ﷻ нушала Идбагла ﷺ нур бегI гьалар акIахъубтири. ГIур биалли Дурхъаси Кьудратла ВегI Аллагьли ﷻ МухIяммад Идбаглис ﷺ жагати чарх-бекIра, гIяхIти хIял-тIабигIятра, арадешра дедибтири. Ил лебтасалра ряхIму-уркIецIи сайлин ва гIибрат сайлин вархьибсири. Лебилра Аллагьли ﷻ адамтачи бархьибти идбагунала чердикIибти къиликъуни лертири илизир: гIякьлу, ряхIму, уркIецIи, гъабзадеш, бархьдеш, жагадеш, сахаватдеш, гIяхIдеш, малхIямдеш, сабур ва дахъал цархIилтира. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ илис сарри сунела мугIжизатуни гьаргдарибти, илдазибад бегIлара дурхъаси Кьуръан саби. Аллагьли ﷻ илис Сунела кIел у «Рауфун ва РяхIим» дедиб, «УркIецIиличилси ва РяхIмуличилси» ибти. Илала уммат гIяхIсигъуна, бархьдешгIебси, бунагьагарси саби. Идбаг ﷺ зягIипикибхIели илала изала дебали цIакьсири, сенахIенну Кьудратла ВегIли илала даража ахъбарибсири. Иш дунъя бархьбалтухIелира Идбагла ﷺ гIергъити дугьби сарри «…Я дила уммат, дила уммат…» Аллагьла Расулла ﷺ хIяб закличибра, ванзаличибра, ГIяршличибра, Курсличибра, Алжаналичибра дурхъаси саби. Гьар савли-бархIехъ илала хIяб-алав 70 азир малаик бехIсурбикIути саби. Кьиямала бархIи «Лива уль-хIямд» байрахъ МухIяммад Идбагла ﷺнякъбазиб бирар, Адам Идбаг ва лебилра цархIилти идбагуни илала байрахълиу цалабиркур. БегI гьалаб Алжанализи илала уммат абацIайчи цархIилти абицIути ахIен. Аллагьлис ﷻ МухIяммад Идбаг ﷺ цархIилти идбагуначивра дигахъуси сай ва дурхъаси сай. Нушала Идбаг ﷺ чевяхIирули Аллагьли ﷻ сунес ахIенти чисалра хIедедибти сипатуни, тIабигIятуни, гIяхIти гIямалти гьандуршули нушара илцад дурхъаси Идбагла ﷺ умматлизирад диъниличи разили диэс чебиркур.

Жагадеш

Сунела замана цацабехI адамти илис базлагъунти дяхIла вегI сай бикIутири, цархIилтани бурусири иличи чевхIердили хIерикIес вируси сай, иличибад иштяхI ахъес вирули ахIен или. Амма хаслира дахъал хабурти кали сари илала пергер хIял­тIабигIятличила. Инсаниятла тарихлизибти машгьурти адамтазибад цабехI гъабзадешличил декIарбулхъутири, кIиибти сахаватдешличил, хIябъибти бархьдешличил, авъибти ряхIмуличил, шуибти гIякьлуличил ва, илкьяйда, цархIилти пергер къиликъуначил.

ЧIянкIли МухIяммад Идбаг ﷺ сайри сунезир илди лерилра пергер къиликъуни лерниличил машгьуриубси. ИлхIелира ил цархIилтазир лерти гIяхIти къиликъуначил гьатIира дахъал къулайдешуначил декIарулхъусири. Ил багьандан сайри ил Кьудратла ВегI Аллагьли ﷻ Идбагдеш дарахъес чеввикIибсира, Кьуръайзивра гапируси черяхIти адамдешла, халаси сабурла сайницун ахIенну, лебилра гIялам жагабирути хIял-тIабигIятличилси сайливан чейахъули. Идбагла ﷺ пергер хIял-тIабигIятлис ва хасиятунас бикьридеш дирули сари, илини бусурман дин кабизахъес адамтачи халаси асарбарес вирниличи. ГьалабкIун гIярабуни пасаддешлизибти, хъям-кьацIлизибти, цIакьсили цIакьагарси хIелтути, держлукьуни, рушбатчиби ва цархIилти вайти бухъя-зегъала адамти саблин декIарбулхъули калунтири. Идбаглаﷺ асарлиуб илди барсбиуб, бяркъличи бикиб, пергер адамти бетаур. Ил сархибдеш МухIяммад Идбагла ﷺ халаси гьунар саби.

ПасихIдеш

Кьудратла ВегIли ﷻ Идбаглис ﷺ дедибти халаси гIякьлуличила, пагьмуртачила, пасихIдешличила нушази саркъахъили балахъули саби гьанналис 14 даршдус гьалаб акIубси ва ишбархIиличи бикайчи дунъяла лебилра бусурмантас гIямрула хьулчилибиубси кьанунни кавлуси ШаригIятли. Илала мурхьдешличи ишбархIила гIялимти булан тамашабирули саби. Лерилра гIямру ил руркънилис дедибтани бархли илгъуна пикри бурули саби.

МухIяммад Идбагла ﷺ вархьдешличила бурули сари илала гIямрулизир кадикибти чумилра анцIбукьли, иличи сегъуна-дигара даражализиб бирхауди бихьес вирусири, ил лугIилизиб уркIира булан гьаргбарили. Ил багьандан саби иличила гъайбикIухIели, «МухIяммадунил амин» бикIути. Илди дугьбала мягIнара хIялалси, марси, умутбихьеси МухIяммад ﷺ ибси саби.

Исламла душмантани МухIяммад Идбаг ﷺ кавшес кьасличил чумилра хIилла дурадеркIибтири, амма илди кIинайс бусурмантала някъбази бикибхIели, Идбаг ﷺ илдачивад чевурхусири, ил ряхIмучевдешличил декIарулхъусири. Идбагли ﷺ хIяжатдеш лебсилис мурталра кумекбирусири ва халаси разидешличил иличи музаулхъусири. Се тIалаббаралра бедлугусири, сунес селра гIелаб кахIелаллира. Илини садакьа хIебутIибси бархIи бируси ахIенри. Кумекбарес ахъри агархIелира илини селра дигIянбируси ахIенри, сунела уркIиличибси пикри бурусири, лебгIеб жагали аргъесли, лехIирхъусили кьабулбаресли.

УркIецIичевдеш

МухIяммад Идбагли ﷺ сунела асхIябтазивад гьарил халаси къайгъиличил алавурцусири. Иличил ихтилатикIули калунсилис гьанбиркусири, ишис ну бегIлара дурхъаси ургус или. Кьуръайзив МухIяммад Идбаг ﷺ бирхутачи уркIецIили вицIибси сайливан гьануршули сай. Ил викIусири: «Эгер хIушани ванзаличиб лебти лебтачилра ряхIму дакIубарадалли, илхIели ГIяршличибтани хIушачира ряхIму дакIубиру».

Идбаг ﷺ мискин-пякьиртани дурутачи, илдала тиладиличи сягIятунадли лехIирхъусири. ЛехIихъусири гамъабачи, бухънабачи, цархIилти къиян-жапализи бикибти адамтачи. Илини сегъуналра анцIбукьлизир кьяркьдеш дакIудирути ахIенри, халатачи адабличил, адамтачи дигиличил декIарулхъусири ил. Капуртани ил палчи сайри ва хIу дархьагарта угьулри или гIяйиблизи урцухIели, капуртала ургабти адамтани булан 40 дус къунба хIевгьули хIериубси адамли гIурра къяна хIебуру или марвирути анцIбукьуни дирутири. Идбагли ﷺ сегъуналра анцIбукьлизиб чеасибси секIал хIебарили балтуси ахIенри. Гьачамра ил ца адамличил гьуниваэс вягIдалавиубхIели, ил лявкьян или хIябал бархIи хIерли калунсири.

МухIяммад Идбаг ﷺ илкьяйдали халати гъабзадешличилра кабизалачевдешличилра декIарулхъусири. Душмантачил хIила дергъ бетурхухIелира ил урехиагарли гьалав вашусири. ЦацахIели илала къакъла гIелаб дигIянбиркутири чула гъабзадешличила хабардерхурти асхIябти булан. Гьачамра маккалантани бусурмантачил вягIда сархахъес илдачи ГIямру бин Сахайл вархьибсири. АсхIябта чула гьавкьяначи дакIубируси хIурматличи тамашавиубсири ва гIелавяхI Маккализи чарухъунхIели, ишгъуна хабар бурибсири: «Ну Римла императорличилра къаршиикибсира, Персияла пачачивра калунра, амма МухIяммадлагъуна ﷺ хIурматбирули чинабалра чехIебаира».

Адабдеш

Идбаг ﷺ Аллагьлизивадра ﷻ дебали урухкIусири. Сунела шаликарти ил разиварес аварали биркьухIелира, ил имцIасигъуна замана пашманни вирусири, мурталра Аллагь ﷻ гьаниркахъусири. Ил сунела шаликартази викIусири: «Эгер хIушани нуни далути далули диадаллири, хIуша камли дукаркIутири ва имцIали дисутири». Сунела шаликартас МухIяммад Идбаг ﷺ бурес агарли дигахъи. Илдазибад цацабехI ил чехIейули бархIи беркIес хIедирулра бикIутири. Душмантани игьубси гъуцлис гьалаизурли асхIяб Абу Жаннат алхунсири. Идбаг ﷺ гъайикIухIели, лехIдеш бирусири. МухIяммад Идбагли ﷺ дебали камси хурег букусири. ГIяйшатли бурусири чула хъулиб хурег барес цIа ахIебикьурти жумягIуни ва бузри булан дири или. ЦацахIели илини чумал бархIи бекIлил хурег букуси ахIенри. Ил хурегуначила гъайхIейкIи ва се бедаллира ил берки уи. Идбагли ﷺ давла цахIнабирхъуси ахIенри, ургабси даражала лебдешличи кьабулли уусири. Илала давлачеввиэс халати имканти лерли диаллира, ил бурчуси ахIенри. Илини селизибалра сунес имцIали секIал бузахъуси ахIенри.

Лерилра илди секIайра бурули саби МухIяммад Идбагли ﷺ лерилра гIямру сунела къуллукълис – Идбагдешлис, адамтас гIяхIдешуни дирули харждарибтири.

Ил сай 1400 дус гьалав хIерирули калунси, нуша чехIедаибси ва далхIелуси, амма ил нушачила пикрумазив сай ва илис нуша дебали дигахъутира. Ил нушачила шишимтазив сай, Кьиямала бархIи – бегIлара къиянси бархIи, нешани, дудешуни, узи-урши ва юлдашуни нушачибад бубшухIели ил сай нушачил варх кавлуси. Аллагьла Расулли ﷺ иру: «Ну хIечил варх вирус».

Кьиямала бархIи илала дяхIличир сари бегI гьалар гIянжи алкунти, илини саби хьарбиуси ЖабрагIил малаиклизи сена дила уммат или.

Машгьурти гIялимтани бурули саби иличила белкIес, ил сипатварес сегъунтилра шинкья диъхIедиур или. 23 дус сунела гIямрула илини нуша багьандан деркIибти сари: гьанкI, беркеси, хъулирти зугIлуми се сарил хъумартурли, мурталра нушачилацун пикрумазиври, нуша гьанни Аллагьлизи ﷻ тиладиикIусири. ЦархIилти идбагунала умматуначи Аллагьли ﷻ дахъал балагьуни дяхIчиаибтири, МухIяммад Идбагла ﷺ умматличи биалли, иличи диги багьандан, халати балагьуни дяхIчиабти ахIенри.

АсхIябтала децI

Сафар базла 29-личиб илини сунела асхIяб хIяриихьили чарулхъухIели, илала бекI изесбяхIиб илцадра дебали, хIятта иличи бетухъунти асхIябтачи илизибси буцIардеш баибсири. Илкьяйда изули ил 11 бархIи калунсири, амма жамагIятла дехIибала дархьхIедатур, айзес хIейранвиубхIелицун илини Абу-Бакр имам вариб.

ВебкIес гьалав илини сунела рурси ФатIима жирарибсири ва илизи дигIяй серил бурибсири, илхIели ил рисирииб, кIинайсра серил бурибхIели, ил разириубли пишряхъиб. ГIур илизи хьарбаибхIели се ибал Идбагли ﷺ илини бурибсири, гьала-гьала илини сунела ахир сабаъниличила, кIинайс сунес гIергъи нура иш дунъяличирад аркьниличила буриб или.

Нушала гъамти бебкIибхIели сегъуна децI бирара нушала? АсхIябтала ургабра лебтири чула гъамти бебкIибти, амма илдани сабурбирулри. Идбаг ﷺ вебкIибхIели биалли, илдас бурес агарли халаси децI сабри. Ил вебкIибси итни бархIи тарихлизи кабикибсири лебилра бусурмантас дебали къиянси бархIи сабливан.

ГIусман асхIябли бурусири ил хабарла аргъибхIели сай вяшухъес хIейранвиубсири или, цархIилти асхIябти биалли аргъайзибад булхъутири. Илцадра вирхаэс хIейэси кахси хабар сабри ил, бусурмантас дебали декIси бяхъли бетаурси.

Абу-Бакр ил хабарла аргъили къалабали саибхIели, Идбаг ﷺ капайзи уцилри, илини илала дяхI гьаргдарили байдариб ва децIла нургъби тIашаэс хIейрули висивииб, сенахIенну илала бегIлара гIяхIси юлдаш сайри Идбаг ﷺ. Мимбарличи ацIибси ГIумарла тIамала иргъулри, ил хабарличи вирхаэс хIейрули вявикIуси: «Нагагьладан Идбаг ﷺ вебкIиб укIуси виалли, нуни илала бекI чеббирхъисра», – или. АсхIябти бисутири, къагъбиубли кабиркутири, илхIели Абу-Бакрли ацIили мимбарличи иб: «Я адамти, МухIяммад Идбагличи ﷺ дирханти, хIушани багьирая, ил вебкIили сай ва нушала ургав агара! Аллагьлис ﷻ суждабиранти, хIушани биалли аргъая, Ил мицIирли сай, я мурткIал убкIуси ахIен!».

Абу-Бакрли Кьуръа аятра белчIун: «МухIяммад ﷺ Аллагьла Расул сайри нушачи вархьибси, илис гьалабра лебтири идбагуни. Эгер ил вебкIили виалли, марлирагу хIуша жагьилияла манзиллизи чардулхъутираяв? Гьарил хIушазивад держли ужули, хIушала акIубти рурсби мицIир-мицIирли хIярибирхьули, къанчунас дулгули хIердирес кьасу? Багьирая, ил манзиллизи чариубсини Аллагьлис ﷻ вайси барес хIейрар сунес ахIенси, ЧевяхIсини шабагъатуни лугути сари чIянкIли Аллагьличи ﷻ шукру бирули, илини кьадарбарибсиличи сабурличил вирусилис.

АсхIябтала диги

Илини асхIябти паргъатбари-бхIели, ца асхIяб Аллагьличи ﷻ дугьаизурли сай: «Я Рабби, хIуни наб гири ишди хIулбира лихIбира, хIела Расулличи ﷺ хIерикIахъес ва лехIирхъахъес, гьанна ил агарли виалли наб илди гIягIнили ахIенну ардуха, наб хIейги чичилра хIерикIес ва лехIирхъес». Или ибмадан ил гIянцIра сукъурра виубли сай. Пикридухъеная хIуша, сецад дигахъули уилил илдас Идбаг ﷺ.

Билал – Идбагла ﷺ муэдзин, ил агни гьандуцес хIейубли, Абу-Бакр халиф ветаурхIели тиладиухъи сай: «Ихтияр га наб гъазаватличи укьяхъес, яра бусурмантала дазурбас къараулбарахъес, ну вирули ахIенра Идбаг ﷺ хIервируси, ил къунзикIуси мерлав калес, ил агархIели наб декIли саби, вархьаба ну».

Абу-Бакрли жаваб бедиб: «Я Билал, хIу Идбагла ﷺ муэдзин сайри, кален нушачил варх, гьандуршен нушаб МухIяммад ﷺ левси замунти, нушази илди пергер бурхIни хъумхIертахъес, уэн».

«Ва, Абу-Бакр, эгер хIуни ну лагъдешлизивад хIела кьасани багьандан акьуватурси виасли, ну кавлас, ахIи, Аллагь ﷻ багьандан акьуватурси виасли ватаба, ну аркьясну».

ХIердикIеная хIуша, ил илавад хъалибаргличил Шамлизи арякьун, сенкIун илав калес вирули ахIенри, Дамасклизив хIерирули калун бусурмантала дазурби дихIули. ГIур илала иш дунъя бархьбатес замана бакIили, зягIипли кайхьунхIели, лебил гъамти учибикили саби, хьунул пашманни сари чучибси децIличила бурули. Билал биалли викIули сай: «Сегъуна разидеша, ну жагIял наб дигути асхIябтачил ва дурхъаси Идбагличил ﷺ къаршииркус».

Нушазивад биалли чи разивирара убкIниличи? Чи-биалра левара убкIни балули разивируси? Илини Кьиямала бархIила гIязабтачила ва къияндешуначила балли хъумартурли сай. Ил Идбаг ﷺ чеэс гъаргъли сай, сенахIенну ил Идбагла ﷺ мякьлав вирар Кьиямала бархIи, Хавзла мякьлав, Идбагли ﷺ иларти шарабли адамти балхухIели.

ШафагIят

НушаникIун балуси саби МухIяммад Идбагли ﷺ асхIябти ва сунела умматла муъминти Хавзлизирти ниъван цIубаби ва варъаван мурити шарабли бужахъни. Пикридухъеная хIуша, Идбагли ﷺ балхути саби илабад адамти ва цайна бужибти гIур милигхIебирар. Амма лебилра адамтас биркуси ахIен илабад бужес. Сен? СенахIенну ила гъамбиэс хIебирар, малаикунани хIебалта. «ИлдикIун дила умматла саби, наб илди бужахъес дигулрану батирая», – иру Идбагли ﷺ. «Агь, МухIяммад ﷺ, хIуни багьадри илдани барибсиличила, хIед Аллагьли ﷻ дархьибти ШаригIятра Суннара дузахъути ахIенри илдани. ГIур Идбагли ﷺ багьурхIели илди сунес гIелабад хIебашули кални: «Гьарахъбарая набчибад ишди адамти», – иру. ХIушани пикрибирулраяв чили дурулил илди дугьби? Идбагли ﷺ, сайра Аллагьли ﷻ Расул ﷺ варили ряхIму-уркIецIиличил лебтачилра вархьибси, хIятта адамтачира мицIирагличира хIебирхутачира валли. Амма Кьиямала бархIи ил сунела гьуни хIебуцили, гьар секIал сунени дагьахъурти хIедирути адамтачивад ласветирхъур.

Даширая пикридулхъехIену илала черкад, илдигъунти адамтала ургар хIедиэсли нуша. Аллагьлизи ﷻ тиладибирехIе, нуша дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ сунела Хавзлизирад дужахъутала лугIилизир диахъес. Аллагьу ТагIялани ﷻ Расуллуллагьла ﷺ шафагIят габ нушаб лебил тиладибикIуси бархIи нушара Идбагла ﷺ мякьлар диахъес. Амин!

ХIядурбарибси – Наида Гъуруева

Дигуси Идбаг ﷺ

Идбагла ﷺ хIял­-тIабигIят

ЧевяхIси Аллагьли ﷻ нушала Идбагла ﷺ нур бегI гьалар акIахъубтири. ГIур биалли Дурхъаси Кьудратла ВегI Аллагьли ﷻ МухIяммад Идбаглис ﷺ жагати чарх-бекIра, гIяхIти хIял-тIабигIятра, арадешра дедибтири. Ил лебтасалра ряхIму-уркIецIи сайлин ва гIибрат сайлин вархьибсири. Лебилра Аллагьли ﷻ адамтачи бархьибти идбагунала чердикIибти къиликъуни лертири илизир: гIякьлу, ряхIму, уркIецIи, гъабзадеш, бархьдеш, жагадеш, сахаватдеш, гIяхIдеш, малхIямдеш, сабур ва дахъал цархIилтира. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ илис сарри сунела мугIжизатуни гьаргдарибти, илдазибад бегIлара дурхъаси Кьуръан саби. Аллагьли ﷻ илис Сунела кIел у «Рауфун ва РяхIим» дедиб, «УркIецIиличилси ва РяхIмуличилси» ибти. Илала уммат гIяхIсигъуна, бархьдешгIебси, бунагьагарси саби. Идбаг ﷺ зягIипикибхIели илала изала дебали цIакьсири, сенахIенну Кьудратла ВегIли илала даража ахъбарибсири. Иш дунъя бархьбалтухIелира Идбагла ﷺ гIергъити дугьби сарри «…Я дила уммат, дила уммат…» Аллагьла Расулла ﷺ хIяб закличибра, ванзаличибра, ГIяршличибра, Курсличибра, Алжаналичибра дурхъаси саби. Гьар савли-бархIехъ илала хIяб-алав 70 азир малаик бехIсурбикIути саби. Кьиямала бархIи «Лива уль-хIямд» байрахъ МухIяммад Идбагла ﷺнякъбазиб бирар, Адам Идбаг ва лебилра цархIилти идбагуни илала байрахълиу цалабиркур. БегI гьалаб Алжанализи илала уммат абацIайчи цархIилти абицIути ахIен. Аллагьлис ﷻ МухIяммад Идбаг ﷺ цархIилти идбагуначивра дигахъуси сай ва дурхъаси сай. Нушала Идбаг ﷺ чевяхIирули Аллагьли ﷻ сунес ахIенти чисалра хIедедибти сипатуни, тIабигIятуни, гIяхIти гIямалти гьандуршули нушара илцад дурхъаси Идбагла ﷺ умматлизирад диъниличи разили диэс чебиркур.

Жагадеш

Сунела замана цацабехI адамти илис базлагъунти дяхIла вегI сай бикIутири, цархIилтани бурусири иличи чевхIердили хIерикIес вируси сай, иличибад иштяхI ахъес вирули ахIен или. Амма хаслира дахъал хабурти кали сари илала пергер хIял­тIабигIятличила. Инсаниятла тарихлизибти машгьурти адамтазибад цабехI гъабзадешличил декIарбулхъутири, кIиибти сахаватдешличил, хIябъибти бархьдешличил, авъибти ряхIмуличил, шуибти гIякьлуличил ва, илкьяйда, цархIилти пергер къиликъуначил.

ЧIянкIли МухIяммад Идбаг ﷺ сайри сунезир илди лерилра пергер къиликъуни лерниличил машгьуриубси. ИлхIелира ил цархIилтазир лерти гIяхIти къиликъуначил гьатIира дахъал къулайдешуначил декIарулхъусири. Ил багьандан сайри ил Кьудратла ВегI Аллагьли ﷻ Идбагдеш дарахъес чеввикIибсира, Кьуръайзивра гапируси черяхIти адамдешла, халаси сабурла сайницун ахIенну, лебилра гIялам жагабирути хIял-тIабигIятличилси сайливан чейахъули. Идбагла ﷺ пергер хIял-тIабигIятлис ва хасиятунас бикьридеш дирули сари, илини бусурман дин кабизахъес адамтачи халаси асарбарес вирниличи. ГьалабкIун гIярабуни пасаддешлизибти, хъям-кьацIлизибти, цIакьсили цIакьагарси хIелтути, держлукьуни, рушбатчиби ва цархIилти вайти бухъя-зегъала адамти саблин декIарбулхъули калунтири. Идбаглаﷺ асарлиуб илди барсбиуб, бяркъличи бикиб, пергер адамти бетаур. Ил сархибдеш МухIяммад Идбагла ﷺ халаси гьунар саби.

ПасихIдеш

Кьудратла ВегIли ﷻ Идбаглис ﷺ дедибти халаси гIякьлуличила, пагьмуртачила, пасихIдешличила нушази саркъахъили балахъули саби гьанналис 14 даршдус гьалаб акIубси ва ишбархIиличи бикайчи дунъяла лебилра бусурмантас гIямрула хьулчилибиубси кьанунни кавлуси ШаригIятли. Илала мурхьдешличи ишбархIила гIялимти булан тамашабирули саби. Лерилра гIямру ил руркънилис дедибтани бархли илгъуна пикри бурули саби.

МухIяммад Идбагла ﷺ вархьдешличила бурули сари илала гIямрулизир кадикибти чумилра анцIбукьли, иличи сегъуна-дигара даражализиб бирхауди бихьес вирусири, ил лугIилизиб уркIира булан гьаргбарили. Ил багьандан саби иличила гъайбикIухIели, «МухIяммадунил амин» бикIути. Илди дугьбала мягIнара хIялалси, марси, умутбихьеси МухIяммад ﷺ ибси саби.

Исламла душмантани МухIяммад Идбаг ﷺ кавшес кьасличил чумилра хIилла дурадеркIибтири, амма илди кIинайс бусурмантала някъбази бикибхIели, Идбаг ﷺ илдачивад чевурхусири, ил ряхIмучевдешличил декIарулхъусири. Идбагли ﷺ хIяжатдеш лебсилис мурталра кумекбирусири ва халаси разидешличил иличи музаулхъусири. Се тIалаббаралра бедлугусири, сунес селра гIелаб кахIелаллира. Илини садакьа хIебутIибси бархIи бируси ахIенри. Кумекбарес ахъри агархIелира илини селра дигIянбируси ахIенри, сунела уркIиличибси пикри бурусири, лебгIеб жагали аргъесли, лехIирхъусили кьабулбаресли.

УркIецIичевдеш

МухIяммад Идбагли ﷺ сунела асхIябтазивад гьарил халаси къайгъиличил алавурцусири. Иличил ихтилатикIули калунсилис гьанбиркусири, ишис ну бегIлара дурхъаси ургус или. Кьуръайзив МухIяммад Идбаг ﷺ бирхутачи уркIецIили вицIибси сайливан гьануршули сай. Ил викIусири: «Эгер хIушани ванзаличиб лебти лебтачилра ряхIму дакIубарадалли, илхIели ГIяршличибтани хIушачира ряхIму дакIубиру».

Идбаг ﷺ мискин-пякьиртани дурутачи, илдала тиладиличи сягIятунадли лехIирхъусири. ЛехIихъусири гамъабачи, бухънабачи, цархIилти къиян-жапализи бикибти адамтачи. Илини сегъуналра анцIбукьлизир кьяркьдеш дакIудирути ахIенри, халатачи адабличил, адамтачи дигиличил декIарулхъусири ил. Капуртани ил палчи сайри ва хIу дархьагарта угьулри или гIяйиблизи урцухIели, капуртала ургабти адамтани булан 40 дус къунба хIевгьули хIериубси адамли гIурра къяна хIебуру или марвирути анцIбукьуни дирутири. Идбагли ﷺ сегъуналра анцIбукьлизиб чеасибси секIал хIебарили балтуси ахIенри. Гьачамра ил ца адамличил гьуниваэс вягIдалавиубхIели, ил лявкьян или хIябал бархIи хIерли калунсири.

МухIяммад Идбаг ﷺ илкьяйдали халати гъабзадешличилра кабизалачевдешличилра декIарулхъусири. Душмантачил хIила дергъ бетурхухIелира ил урехиагарли гьалав вашусири. ЦацахIели илала къакъла гIелаб дигIянбиркутири чула гъабзадешличила хабардерхурти асхIябти булан. Гьачамра маккалантани бусурмантачил вягIда сархахъес илдачи ГIямру бин Сахайл вархьибсири. АсхIябта чула гьавкьяначи дакIубируси хIурматличи тамашавиубсири ва гIелавяхI Маккализи чарухъунхIели, ишгъуна хабар бурибсири: «Ну Римла императорличилра къаршиикибсира, Персияла пачачивра калунра, амма МухIяммадлагъуна ﷺ хIурматбирули чинабалра чехIебаира».

Адабдеш

Идбаг ﷺ Аллагьлизивадра ﷻ дебали урухкIусири. Сунела шаликарти ил разиварес аварали биркьухIелира, ил имцIасигъуна замана пашманни вирусири, мурталра Аллагь ﷻ гьаниркахъусири. Ил сунела шаликартази викIусири: «Эгер хIушани нуни далути далули диадаллири, хIуша камли дукаркIутири ва имцIали дисутири». Сунела шаликартас МухIяммад Идбаг ﷺ бурес агарли дигахъи. Илдазибад цацабехI ил чехIейули бархIи беркIес хIедирулра бикIутири. Душмантани игьубси гъуцлис гьалаизурли асхIяб Абу Жаннат алхунсири. Идбаг ﷺ гъайикIухIели, лехIдеш бирусири. МухIяммад Идбагли ﷺ дебали камси хурег букусири. ГIяйшатли бурусири чула хъулиб хурег барес цIа ахIебикьурти жумягIуни ва бузри булан дири или. ЦацахIели илини чумал бархIи бекIлил хурег букуси ахIенри. Ил хурегуначила гъайхIейкIи ва се бедаллира ил берки уи. Идбагли ﷺ давла цахIнабирхъуси ахIенри, ургабси даражала лебдешличи кьабулли уусири. Илала давлачеввиэс халати имканти лерли диаллира, ил бурчуси ахIенри. Илини селизибалра сунес имцIали секIал бузахъуси ахIенри.

Лерилра илди секIайра бурули саби МухIяммад Идбагли ﷺ лерилра гIямру сунела къуллукълис – Идбагдешлис, адамтас гIяхIдешуни дирули харждарибтири.

Ил сай 1400 дус гьалав хIерирули калунси, нуша чехIедаибси ва далхIелуси, амма ил нушачила пикрумазив сай ва илис нуша дебали дигахъутира. Ил нушачила шишимтазив сай, Кьиямала бархIи – бегIлара къиянси бархIи, нешани, дудешуни, узи-урши ва юлдашуни нушачибад бубшухIели ил сай нушачил варх кавлуси. Аллагьла Расулли ﷺ иру: «Ну хIечил варх вирус».

Кьиямала бархIи илала дяхIличир сари бегI гьалар гIянжи алкунти, илини саби хьарбиуси ЖабрагIил малаиклизи сена дила уммат или.

Машгьурти гIялимтани бурули саби иличила белкIес, ил сипатварес сегъунтилра шинкья диъхIедиур или. 23 дус сунела гIямрула илини нуша багьандан деркIибти сари: гьанкI, беркеси, хъулирти зугIлуми се сарил хъумартурли, мурталра нушачилацун пикрумазиври, нуша гьанни Аллагьлизи ﷻ тиладиикIусири. ЦархIилти идбагунала умматуначи Аллагьли ﷻ дахъал балагьуни дяхIчиаибтири, МухIяммад Идбагла ﷺ умматличи биалли, иличи диги багьандан, халати балагьуни дяхIчиабти ахIенри.

АсхIябтала децI

Сафар базла 29-личиб илини сунела асхIяб хIяриихьили чарулхъухIели, илала бекI изесбяхIиб илцадра дебали, хIятта иличи бетухъунти асхIябтачи илизибси буцIардеш баибсири. Илкьяйда изули ил 11 бархIи калунсири, амма жамагIятла дехIибала дархьхIедатур, айзес хIейранвиубхIелицун илини Абу-Бакр имам вариб.

ВебкIес гьалав илини сунела рурси ФатIима жирарибсири ва илизи дигIяй серил бурибсири, илхIели ил рисирииб, кIинайсра серил бурибхIели, ил разириубли пишряхъиб. ГIур илизи хьарбаибхIели се ибал Идбагли ﷺ илини бурибсири, гьала-гьала илини сунела ахир сабаъниличила, кIинайс сунес гIергъи нура иш дунъяличирад аркьниличила буриб или.

Нушала гъамти бебкIибхIели сегъуна децI бирара нушала? АсхIябтала ургабра лебтири чула гъамти бебкIибти, амма илдани сабурбирулри. Идбаг ﷺ вебкIибхIели биалли, илдас бурес агарли халаси децI сабри. Ил вебкIибси итни бархIи тарихлизи кабикибсири лебилра бусурмантас дебали къиянси бархIи сабливан.

ГIусман асхIябли бурусири ил хабарла аргъибхIели сай вяшухъес хIейранвиубсири или, цархIилти асхIябти биалли аргъайзибад булхъутири. Илцадра вирхаэс хIейэси кахси хабар сабри ил, бусурмантас дебали декIси бяхъли бетаурси.

Абу-Бакр ил хабарла аргъили къалабали саибхIели, Идбаг ﷺ капайзи уцилри, илини илала дяхI гьаргдарили байдариб ва децIла нургъби тIашаэс хIейрули висивииб, сенахIенну илала бегIлара гIяхIси юлдаш сайри Идбаг ﷺ. Мимбарличи ацIибси ГIумарла тIамала иргъулри, ил хабарличи вирхаэс хIейрули вявикIуси: «Нагагьладан Идбаг ﷺ вебкIиб укIуси виалли, нуни илала бекI чеббирхъисра», – или. АсхIябти бисутири, къагъбиубли кабиркутири, илхIели Абу-Бакрли ацIили мимбарличи иб: «Я адамти, МухIяммад Идбагличи ﷺ дирханти, хIушани багьирая, ил вебкIили сай ва нушала ургав агара! Аллагьлис ﷻ суждабиранти, хIушани биалли аргъая, Ил мицIирли сай, я мурткIал убкIуси ахIен!».

Абу-Бакрли Кьуръа аятра белчIун: «МухIяммад ﷺ Аллагьла Расул сайри нушачи вархьибси, илис гьалабра лебтири идбагуни. Эгер ил вебкIили виалли, марлирагу хIуша жагьилияла манзиллизи чардулхъутираяв? Гьарил хIушазивад держли ужули, хIушала акIубти рурсби мицIир-мицIирли хIярибирхьули, къанчунас дулгули хIердирес кьасу? Багьирая, ил манзиллизи чариубсини Аллагьлис ﷻ вайси барес хIейрар сунес ахIенси, ЧевяхIсини шабагъатуни лугути сари чIянкIли Аллагьличи ﷻ шукру бирули, илини кьадарбарибсиличи сабурличил вирусилис.

АсхIябтала диги

Илини асхIябти паргъатбари-бхIели, ца асхIяб Аллагьличи ﷻ дугьаизурли сай: «Я Рабби, хIуни наб гири ишди хIулбира лихIбира, хIела Расулличи ﷺ хIерикIахъес ва лехIирхъахъес, гьанна ил агарли виалли наб илди гIягIнили ахIенну ардуха, наб хIейги чичилра хIерикIес ва лехIирхъес». Или ибмадан ил гIянцIра сукъурра виубли сай. Пикридухъеная хIуша, сецад дигахъули уилил илдас Идбаг ﷺ.

Билал – Идбагла ﷺ муэдзин, ил агни гьандуцес хIейубли, Абу-Бакр халиф ветаурхIели тиладиухъи сай: «Ихтияр га наб гъазаватличи укьяхъес, яра бусурмантала дазурбас къараулбарахъес, ну вирули ахIенра Идбаг ﷺ хIервируси, ил къунзикIуси мерлав калес, ил агархIели наб декIли саби, вархьаба ну».

Абу-Бакрли жаваб бедиб: «Я Билал, хIу Идбагла ﷺ муэдзин сайри, кален нушачил варх, гьандуршен нушаб МухIяммад ﷺ левси замунти, нушази илди пергер бурхIни хъумхIертахъес, уэн».

«Ва, Абу-Бакр, эгер хIуни ну лагъдешлизивад хIела кьасани багьандан акьуватурси виасли, ну кавлас, ахIи, Аллагь ﷻ багьандан акьуватурси виасли ватаба, ну аркьясну».

ХIердикIеная хIуша, ил илавад хъалибаргличил Шамлизи арякьун, сенкIун илав калес вирули ахIенри, Дамасклизив хIерирули калун бусурмантала дазурби дихIули. ГIур илала иш дунъя бархьбатес замана бакIили, зягIипли кайхьунхIели, лебил гъамти учибикили саби, хьунул пашманни сари чучибси децIличила бурули. Билал биалли викIули сай: «Сегъуна разидеша, ну жагIял наб дигути асхIябтачил ва дурхъаси Идбагличил ﷺ къаршииркус».

Нушазивад биалли чи разивирара убкIниличи? Чи-биалра левара убкIни балули разивируси? Илини Кьиямала бархIила гIязабтачила ва къияндешуначила балли хъумартурли сай. Ил Идбаг ﷺ чеэс гъаргъли сай, сенахIенну ил Идбагла ﷺ мякьлав вирар Кьиямала бархIи, Хавзла мякьлав, Идбагли ﷺ иларти шарабли адамти балхухIели.

ШафагIят

НушаникIун балуси саби МухIяммад Идбагли ﷺ асхIябти ва сунела умматла муъминти Хавзлизирти ниъван цIубаби ва варъаван мурити шарабли бужахъни. Пикридухъеная хIуша, Идбагли ﷺ балхути саби илабад адамти ва цайна бужибти гIур милигхIебирар. Амма лебилра адамтас биркуси ахIен илабад бужес. Сен? СенахIенну ила гъамбиэс хIебирар, малаикунани хIебалта. «ИлдикIун дила умматла саби, наб илди бужахъес дигулрану батирая», – иру Идбагли ﷺ. «Агь, МухIяммад ﷺ, хIуни багьадри илдани барибсиличила, хIед Аллагьли ﷻ дархьибти ШаригIятра Суннара дузахъути ахIенри илдани. ГIур Идбагли ﷺ багьурхIели илди сунес гIелабад хIебашули кални: «Гьарахъбарая набчибад ишди адамти», – иру. ХIушани пикрибирулраяв чили дурулил илди дугьби? Идбагли ﷺ, сайра Аллагьли ﷻ Расул ﷺ варили ряхIму-уркIецIиличил лебтачилра вархьибси, хIятта адамтачира мицIирагличира хIебирхутачира валли. Амма Кьиямала бархIи ил сунела гьуни хIебуцили, гьар секIал сунени дагьахъурти хIедирути адамтачивад ласветирхъур.

Даширая пикридулхъехIену илала черкад, илдигъунти адамтала ургар хIедиэсли нуша. Аллагьлизи ﷻ тиладибирехIе, нуша дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ сунела Хавзлизирад дужахъутала лугIилизир диахъес. Аллагьу ТагIялани ﷻ Расуллуллагьла ﷺ шафагIят габ нушаб лебил тиладибикIуси бархIи нушара Идбагла ﷺ мякьлар диахъес. Амин!

ХIядурбарибси – Наида Гъуруева

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


Ахиратлис дугIя

Кьиямала бархIи хIисаб-суал дирухIели кункдеш акIахъес бучIуси саби, гьар бархIи 25 – йна бучIни гIяхIси саби: «Аллагьумма барик ли филь-мавти ва фи ма багIд-аль-мавти». МягIна: «Я Аллагь ﷻ, ну убкIухIели баракат ва кункдеш га, илкьяйдали вебкIили гIергъира». Кьиямала бархIи лебилар идбагунала...


Суалти-жавабти

- Хьунул адамла держли ужуси мурул виалли ва илис ва иличи башути юлдашунас къуллукъбирули риалли илис бунагь биусив? Ил хьунул адамли хIяж баралли хIяж кьабулбирусив? - Муруйс къуллукъбиралли хьунуйс халаси кири биуси саби. ДекIарси анцIбукь саби мурул держли ужули виалли, илхIели сабур барили,...


Гьарун Идбаг

Гьарун ГIимранна урши сай. Илала насаб Якьуб Идбагла урши Лавичи абиуси саби. Гьарунна идбагдеш илала узи Мусала идбагдешличил чIумали дархдасунтири.   Египетлизиб зубартас ва канчанас сужда бирути египетлантани бекIдеш дирес бехIбихьиб. Илди Израилла халкьличи мучлаагарли хIербикIутири ва...


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...