ДехIибала – Алжанала умхьу
ДехIибайчи хIядурдеш
Нясдешуни
Нясдешуни кIел журала дирар. Цаибил – сунела лишанти белгидарес хIейруси ва илди шинниличил дирцили ахIенси агардарес хIейруси нясдеш (мисаллис, берубси жихI).
КIиибил – нясдеш сунела хьулчилизиб. Илгъуна нясдеш цахIнабли умубиайчи бирцес хIяжатси саби, цараван буралли, ранглизибад, тIемлизибад умубарес. Мисал, чуйнакIал бирцилихьалли (3-4на) ранг умухIедирули диалли (виштIасила декла ранг), тIем-гягIлизибад умубиубхIели умусилизи халбируси саби. Амма нясдешунази кадурхути хIяблизирад кIел калалли, секIал умусилизи халхIебиру. ВегIла кьаркьайчирти камти хIи ва чузивад верцес хIейрути камти шаха ахIенси, чехIедиути нажаслизибад (нясдешуназибад) царх1ил селра асубируси ахIен. Илкьяйда тIентIла, жибинна ва цархIилти жибжнала хIи асудирар, дахъал хIедиалли.
Шиннизи сегъуна-биалра жибжи кабикалли, сунелара биркIантазирад хIи хIедашуси, ва илаб гIяндбикалли, илди шин нястази дуйгIути ахIен. Шин нясдиэс дирар дахъал жибжни кадикалли, шинна тIем, гягI, ранг дарсдиалли.
Идбагла ﷺ хIядислизиб бурули саби: «Нушаб ЧевяхIси Аллагьли ﷻ кIел бебкIа ва кIидехI хIялалдариб. Илди бялихъ ва омар (халаси рак), дулекI ва кIацI сари». ГIурра хIядис леб, сунезибра буруси: «Урхьула шин умути сари, ва илизир лерти лерил мицIирли ахIенти секIал хIялалти сари». Илбагьандан шин агарли хIербиэс хIебируси, ва цархIил мерла аркухIели бубкIуси мицIираг беркес асубирар. БирцибхIели адамла жаназара умуси саби.
ХIяжатханала укьни
ХIяжатханализи ухIнаухъайчи, иш дугIя бучIуси саби: «БисмиЛлагьи. Аллагьумма инни агIузу бика минал хубси валь хабаиси». Алгъай кьяшличил абицIур.
Умувиэс багьандан вегIличил дарх касес гIягIнили сари шин яра цархIилти секIал (къаркъа ва ц.).
ХIяжатханалаб бируси умудешлис гIяраб мезли истинжаъ бикIар. Хъа дурав виаллира умудеш барес чебиркур, гьала-гьала къаркъубачил (хIябал) яра цархIил чIумати секIайчил удибад бушкили, гIур бирцалли гIяхIли бирар.
АсухIедирути баркьудлуми
ГIянжиличил истинжаъ бирес гIяйибла саби, цархIил бареси кахIелалли ахIенси. Кьиблала шайчи дяхI яра къакъ барили кайэс асухIебирар. ТIашдизурти шиннизи, цIедешла галгалиу, яра адамти бамсри ахъес кабируси галгалиу, гьунчи жихI кабатес, хIяжат ахъес асухIебирар.
ХIяжатханаларти хIяжатуни ихъухIели гъайикIес хайрихIе-бирар. Ил замана гIемчбушалли, уркIилизиб «АльхIямдулиллагь» или иру. Илав (хIяжатханалав) левцадхIи я салам лугес, я саламлис жаваб чарбалтес асухIебирар. БерхIиличи, базличи дяхI яра къакъ дарили кайэс гIяйибла саби. ДягIлис къаршили, хIябрачиб, чIумаси мерла жихI кабалтни гIяйибла саби, чярхIдикIлуми чярхIхIедухъахъес багьандан. ХIяжат ахъили таманбиъни багьес ва истинжаъ барес гIягIниси саби. Шинцун диалли пайдаладирути бегI гьалав гьалавад, гIур гIелавад умувиэс гIягIниси саби.
Къаркъа пайдаладирули биалли, ургIебли барес, хIяжатханалавад балуй кьяшличил дуракайцIу, гIур дугIя бучIа: «АльхIямдулиллагьи ллязи азгьаба аннил аза ва гIафани».
Сивак
Сивак – ил цулби чIумаси секIайчил умударни саби. БегIла дурхъаси саби цулби сивак бикIуси галгала кьялиличил умудирес. Сегъуна-дигара гIибадатлис гьала сивак бирес гIяхIси саби. ИлхIели иш дугIя бучIуси саби: «Аллагьумма байиз бигьи аснани, ва шаддидбигьи лисати, ва саббит бигьи лигьати ва барикли фигьи я архIама ррахIимин».
Сивак чедибуркIнила низам: чедибси хъяйхъяйла балуй шалила дурабад, гIур илкьяйда удибси хъяйхъяйлабад байла бетаайчи. Тяп илкьяйда алгъай шайчибадра тикрарбирули саби. КIинайс пайдалабарес гьалаб сивак бирцалли гIяхIси саби. Сивакла мерлаб тIул чедибуркIни баибси ахIен.
Сивак чедибуркIни хIябал анцIбукьлизиб гIяхIси саби:
1.Кьаклабадси гягI (дуббуцари, вахъхIи гъайхIейкIни, дебали тIемдикIути берклуми пайдаладирни).
- ГьанкIлизивад чеваргъибхIели.
- ДехIибайс гьалаб.
Идбагла ﷺ хIядислизиб бурули саби: «Сивак чедиберкIили дарибти кIел ракагIятла дехIибала, ил агарли дарибти верхцIали ракагIятличир дурхъати сари».
Сивак пайдалабарнила гIяхIдеш
Сиваклизирад кайсути 29 пайда лер: мухIли умубирар, Аллагь ﷻ разиирар, цулби цIубдирар, рухI айсухIели шагьадат уркIила лябкьян, ризкьи гьарзадирар, бекI хIейзур, цулби хIейзур, гIякьлу имцIабирар, уркIи умубирар, кьуват имцIабирар, хIулбала шала имцIабирар, къакъ бархьбирар, кIинчIуби чIумадирар, ухънадеш жагадирар, дяхIла ранг гIяхIдулхъан, гIибадатлис шабагъат имцIабирар. Сивакла илди ахIентира дахъал пайдаби лерти сари. Сиваклис гьалар шутри кьяраъни суннат саби, сивак супIхIебарнира ва балуй лихIила гIела кабихьнира суннат саби, яра ванзаличи кабирхьу, хъар ахъбарили тIашхIебалта, кIелра дуб кьисхIедиру. Пурбан агарли царалла касни хIярам саби. Цулби агарсилисра суннат саби сивак. Уки гIергъи, сивак чедирберкIес гьала, урца цулби умудиранничил цулби умударалли гIяхIли бирар. Мегьла секIал пайдаладирни гIяйибласи саби.
Сивак барнила тяхIярра цулбала балуй шайчибад бехIбихьили гьала шайчи тIашиу, кIинайс алгъай шайчибад гьала лебку гьаларти цулбала дайхъайчи бикайчи. Идбагли ﷺ иб ГIялизи: «ГIяли, хIуни тIашли сивак мабирид, кьукьубала изала бирарну» или.
ДехIибайс гьалаб чедиб гьанбушибсигъуна умудеш биреная.
40 дусла паризала дехIибайзирти нукьсандешуни дурусдирахъути дехIибала
ЧиркIейлизивадси машгьурси устаз СягIид Афандини белкIни хIясибли, 40 дусла духIнар паризала дехIибайзир диубти нукьсандешуни чедирцIахъу, илди дурусдирахъу суннатла кIел ракагIятла дехIибай, сарира бархIехъла (магърибла) паризала ва ратибатла дехIибайс гIергъи дирути, дунъяла ясирдешлизивад тамай къябра вердили, гьар ракагIятлизир дучIра дучIули:
«ФатихIя» - 1
«Аят-уль-Курси» - 1
«Ихлас» - 3
Нигет: «Нуни нигет барира кIел ракагIятла суннатла 40 дусла духIнар паризала дехIибайзир диубти гъарацIдешуни, нукьсандешуни чедирцIахъути суннатла кIел ракагIятла дехIибала дарес Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар».
ХIябла гIязабти кункдирахъути (унс) дехIибала
Сунела ахиратла хъули арякьунсилис хаслира цаибил дугила хIябла гIязабуназибад кункдеш биахъес бархIехъла (магърибла) дехIибайс гIергъи суннатла кIел ракагIятла (унс) дехIибала диру. Илди дехIибайчила бурили саби Идбагла ﷺ хIядислизиб: «ВебкIибсилис цаэсил дугиличиб жапаси лябкьуси ахIен, уркIецIибарая иличи, илис садакьа барая ва суннатла кIел ракагIятла дехIибала дарая, гьар ракагIятлизир дучIули:
«ФатихIя» - 1
«Аят – аль – Курси» - 1
«Алгьакуму такассур» - 1
«Ихлас» (Кьулгьу) – 10
ДугIяра барая: «Я Аллагь, нуни дехIибала дарира, ХIуни балулри наб се дигулрал. Ил дехIиба кери… (у буру) хIяблизи дархьа».
Аллагьли ﷻ илмадан иличи 1000 малаик бурхьу, гьар малайкличил – савгъатра нур, чулира диванна бархIи бакIайчи илала цундеш жагадирути.
Илала дурабад, илди дехIибала дирусилисра халаси кери бирар, ил иш дунъяличивад архIякьян муэрлизиб Алжанализиб сунела мер чебаайчи.
Чебиуливан, илди дехIибала дебали кьиматла сари: вебкIибсилис кункдешуни, дарибсилис халаси кери бихути. Илди дехIибала дирути сари чумал адамли, жамигIятли, илди сецад бахъал биалра, илцад къулайси саби. Илди дехIибала диру адам сунела ахиратла хъули арякьунси цаибил дуги. Магърибла дехIибайс гIергъи хIушанира илди диреная.