бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Калунти дехIибала черихъни

Калунти дехIибала черихъни

Калунти дехIибала черихъни

ГIергъиси замана бахъалгъунти бусурмантани чула чеблумачила хIебални хIисаблизи касили, цацабехI адамтира илди черихъес хIяжатдеш агни кабизахъесра бузули саби.

 

Авал мазгьабла имамтани ва илдала гьунчи кабизуртани, се сабабли калахъунти диалра – хъумкартурли яра ускаи – илди черахъес гIягIнили диъни бурули саби. Илис бикьридеш дирули саби иш гIергъиси хIядисли: «Аллагьла ﷻ гьалабси чебла сеннира чебахъес

хIяжатси саби» (Бухари, 1754). ДехIибала биалли, сари калахъунсиличир чеблали кавлути сари, илди секьяйда кали диаллира бехIсурдеш лебси ахIен. Ил хIядис хIяжличи хасбарили бархьаибси биалра, илини Аллагьла ﷻ амруличи калзнила лерилра жураби дархдалсахъули сари.

Кабизахъурли саби, Рамазан базлизиб дуббуцари калахъунсилис Идбагли бурибсири: «Калунсилис кьадин цархIил чиди-дигара бархIи чебахъа» (Абу-Давуд, 2393).

Ца замана Идбагличи ца жагьил рурси гъамриубли хьарбаили сари: «Дила нешла хIяжлизи рукьес имкан лебри, амма хIерякьун. Набзиб лебсив илис кьадин хIяжлизи рукьес ихтияр, ва илизибад илис гIяхIдеш бирару?».

Идбагли жаваб чарбатур: «ХIела пикрили, хIела нешличиб села-биалра чебла лебли, хIуни ахъадли, илис гIяхIдеш бирару?». Рурсили жаваб чарбатур: «Бирар!».

ИлхIели Идбагли иб: «Аллагьла ﷻ гьалабси чебла чебахъни бегIлара лайикьси баркьуди саби».

Нушани балуливан, дехIибала, дуббуцари, хIяж Аллагьлис ﷻ гIибадатличи кайзнила жураби сари, сарира цаличил ца цугдурцути сари, хаслира дехIибалара, дуббуцарира. СенкIун илди кIелра вегIла чарх гIибадатличи кабилзахъути сари. ХIяжли биалли, чархра сунела лебдешра кадилзахъуси саби. Идбагли чебли барибси саби сегъуна-биалра сабабли дехIибала калахъунсилизи илди черахъахъес, ва ибси сай: «Илдас, сари черахъни ахIенси, цархIил тяхIяр агара» («Кабир» бикIуси жузлизиб ТIабранини бурибси саби).

Бурибсилизибад нушани иргъулра, хъумкартурли яра ускаи дехIибала калахъунсини илди черахъес гIягIнити сари. Пикридухъенаягу, сабаб лебли калахъунти дехIибала черахъес гIягIнити диалли, сабаб агарли калахъунти черахъес гьатIира хIяжатлигу. Ташмишдеш агарли, ишгъуна анцIбукьлизир илди черахънила цIакь гьатIира имцIабирули саби.

ЦацабехIтани хIядис балкIли аргъили, хIядисличи хъарахъили, бурули саби: «Чи-биалра ускаи яра хъумкартурли дехIибала хIедарили калалли, гьанбикибхIели черахъаб», иличибли илдани бурули саби хъумкартурли яра ускаи калахъунти дехIибала черихъес хIяжатти сари, гIурилти хIяжатти ахIен или. Амма хIядисличила илгъуна пикри балкIси саби. ХIядисли черихъути дехIибала декIардирути ахIен, иличи ургIебли, хIядисла мурад – «гьанбикибхIели черахъаб» ибти дугьбачи нушала пикри бяхIчиаъни саби.

ЦархIилван буралли, дехIибала черахъес багьандан, дехIиба замана сабаайчи хIерикIули кайэс гIягIнидеш агара. Я илди черахъес гIергъила бархIи бакIайчи хIерикIес гIягIнили ахIенну, дехIибала уркални багьурси заманаличибадал, яра дехIибала дарес замана бикибмад черахъили дарес гIягIнити сари. Илди черахъес къалабаикес гIягIниси саби.

ХIуша пикридухъеная, ардякьунти даршдусмазиб хIербиубти кумекчиби ва табигIинти чебаибти лебтанилра, дехIибала черахъес чебла сабниличила бурули саби, ишбархIи биалли иличи ургIерти пикруми лер! Идбагла хIядисуни илдазирад чили гIяхIил дала ва иргъу? ПикриикIусилис, нушани гьанбушибси мисал баибси саби.

Ил багьандан, нушазивад чила-биалра калунти дехIибала лерли диалли, илди черахъес гIягIнити сари.

Черихънила чебкад шаригIятла хIукму ишгъуна саби – ГIяхIмад ибну ХIяжар викIули сай: «ХIела лебилра акьуси замана калахъунти дехIибала черихънилис харжбара. Сабаб лебли дехIибала калахъунти диалли, илди черахъес къалабаикес гIягIнили саби, сабаб агарли калунти диалли, илди гьатIиралра къалабали черахъес къайгъибарес хIяжатси саби. («ФатхIуль мугIин»). Илизибад нушани иргъулра, хъалибарглис яшав, палтар-кьяш диахъес хIянчилис, ва сунес укес ва усес багьандан замана харжбиру, лебилра калунси замана биалли, дехIибала черахъес харжбиру. ВегIла калунти дехIибала лерли, селичилра дарххIедасунти суннатла дехIибала дарес асухIебирар.

ВегIличи хъарти паризала дехIибала чебаахъибси заманаличир чедетаахъили дирни дебали дурхъаси биънира хъуммартидая.

Нушала диннизир бусурмантас ЧевяхIсини чедаахъибти дахъал кункдешуни лерти сари. Илкьяйдали машгьурти гIялимтани бурни хIясибли, 40 дусла паризала дехIибайзирти нукьсандешуни дурусдирахъути дехIибалара лерти сари. ДехIибайзир диубти нукьсандешуни чедирцIахъу, илди дурусдирахъу суннатла кIел ракагIятла дехIибай. Илди бархIехъла (магърибла) паризала ва ратибатла дехIибайс гIергъи дирути сари, дунъяла ясирдешлизивад тамай къябвердили, гьар ракагIятлизир ишдира дучIули:

«ФатихIя» - 1

«Аят - уль – Курси» - 1

«Ихлас» - 3.

Нигет: «Нуни нигет барира кIел ракагIятла суннатла 40 дусла духIнар паризала дехIибайзир диубти гъарацIдешуни, нукьсандешуни чедирцIахъути суннатла кIел ракагIятла дехIибала дарес Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар».

Мурталра бархьдешгIебли дашахъес Аллагьли ﷻ нушаб лебтасалра тавфикь бараб! Амин.

 

 

Ислам ХIямзатов

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Жагьти бургъанти

Аллагьла Расулли ﷺ бегI гьалаб Маккала халкь ислам динничи жибарибхIели ва къанчанас суждабирахъес къадагъабарибхIели, илис илала гъамтира бархли душманти бетаур. Илдани илис ва илала асхIябтас къияндешуни алкIахъес бехIбихьиб.   Идбагдешла 13 – эсил дуслизиб сунела асхIябтачил варх ил...


Рамазан базла дурхъадеш

Нушала дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ буриб: «Чи разивиаллира Рамазан баз бакIниличи, Аллагьли ﷻ илала кьаркьала цIализибад мяхIкамбиру». ГIуррара, Идбагли ﷺ буриб: «Рамазан базла цаибил дуги ЧевяхIси Аллагьли ﷻ иру: «Чи лева нуша дигахъуси, нушабра дигахъес? Чи лева нуша...


Урги-дергализивад иртан

Умурия гIяскуртани алавбуцибхIели, душмантала ургъан лацла хъарличи ацIили Аллагьал Расулла ﷺ шайчи децIагести гъайли угьули, вявкайкIулри. Иличиб децIагеси се лебси бусурмантас? Гьарил бусурман ургъаннис дигулри кавшес илгъуна увяхIси адам. Амма ил кавшес къияннири, сенкIун ил ахъси ва гьамадли...


Редакциялизи суал

- Нушани 90-ли ибти дусмазир сарри дехIдихьибти дазала-дехIибала дирули ва нушала дахъал чеблуми учидикили сари дуббуцарира дархли. Кьабулбарибси хIяжли илди хIедарибти дехIибала ва уркалунти дуббуцарла бунагьуни ицутив? - Чараагарли уркIи-уркIилавад тавба дарес чебиркур калунти дехIибала ва...


Бархьдеш

ЦархIил тяхIярли биэсра хIебирар…   Гьалабван нуни Интернетлизиб ца ролик чебаира. Илав профессорли гьалабси парталичи кариибси студенткази «дурарухъен аудиториялизирад ва гьаннала гIергъи хIу чераэс хIейги дила лекциябачир» или дуракаиб. Рурси дебали уркIрухъун, селра эс...