Динничила баянти

ДАЗАЛА (вузуъ)
(бехIбихьуд 1-ибил номерлибиз)
ДАЗАЛА ДИРНИЛА ШУРТIРИ
Дазала дирнила шуртIри ишдигъунти сари:
- бусурман виъни;
- гIякьлу биъни;
- хьунул адам нясдешуназирад (хIяйз, нифас) умуриъни, чарх бирцни;
- умути шин диъни (гIинизла, хIеркIла, урхьула ва ц.). Шиннизи се-биалра гъудурбиубли илдала тIем, гягI, ранг дарсдиубли диалли, илдигъунти шинничил дазала хIедиру. Шиннизи нажас кабикаллира, чула ранг, тIем, гягI, дарсхIедиубли диалли, илди умутази халдиру, нагагь шинна кьадар кIел кьуллаличи абикили биалли = 216 литр. Рахли шинна кьадар камси биалли, камси нажаслира шин нясдирахъу: бадира бицIибти шиннизи жихIла кIантIалра кагалли, илдачил дазала дарес асухIебирар. (Нажасличила тIинтIли бурили саби иш бутIализибси даза дехIиба кIиибил шартIличила гъайбикIуси белкIлизиб).
- шин чархла ицути лерилра биркIантачирад, буребала бехIгуъуналра мер кахIелахъи, чедидерхахъес гIягIнибиркур.
- дазала дирухIели кьаркьайзиб, палтарлизиб нажасла къидикъалра биэс гIягIниси ахIен. Нагагь нажас (хяла яра цурала) биалли, дазала дирес вехIихьайчи, ил мер верхIна ицу, илхIелира гьачам гIянжиличил, ицуси мерличиб нажасла я ранг, я тIем, я гягI кахIелахъи. ЦархIил журала нажас цайна бирцалли биур.
- дазала дирухIели, ицуси биркIайчиб шинна ранг, гягI, тIем барсбиахъеси сегъуналра секIал хIебиъни.
- дазала дарес ицути биркIантачиб чучи шин чехIегахъеси мучила кьякьгъуналра секIал хIебиъни (лак, шир, клей). Илгъуна биалли дазала детхIерар.
- дазала дарни чебла биъни чIумали аргъни, бални.
- дазала дирухIели, паризала (фарзла) тIалаблис ил суннат саби или хатIала пикри хIебиахъни. 11. дазала хIедуутани дазала диру дIехIибала дарес замана баибхIелицун.
ДАЗА ПАРИЗАЛА (ФАРЗЛА) АРКАНТИ
Дазала дирухIели чараагарли хъарти сари:
- дяхI ицес дехIдихьниличил барх дазала дарес уркIили нигет барни;
- дяхI дирцни;
- някъби дирцни (газанякъби булан);
- масхIу барни (хьунул адамтас ва мурул адамтас цагъуна тяхIярли шинкIадарибти някъбачил бекIла гъез хIяршдарни);
- кьяшми дирцни (чярдуби булан);
- ил кабизахъурси гьабгIергъидеш хIебуъни. Хъарси саби чедир гьандушибти биркIанти гьачам-гьачам дирцни. Илди аркантазибад ца ургаббаталли, гьаб-гIергъидеш буалли, дазала детхIерар, дазала хIедиалли, гьайгьай, дехIибалара.
ДАЗАЛА ДИРУХIЕЛИ КАРАГЬАТ (хIейгеси баркьуди)
- дазала дирухIели сунела имкан лебкъи, шин цархIилли кертIни;
- ца литрван ахIи имцIали шин харждирни;
- биркIанти хIяйнайчир имцIа дирцни;
- дирцибти биркIанти гьакIдарили, илдачирад шинна кIунтIри кадикахъни;
- дяхI ицухIели, шин чябхъдарни (игьни);
- дазала дирухIели дугIла ихтилатуни;
- дубсила гажиннизирти дуцIрум берхIили демжахъурти шинни дазала дарни;
- дазала дарибхIели, вяхIушкан пайдалабирни;
- нясси мерличир дазала дарни;
- дубуцибхIели, кьакьарличи бетаайчи кьак эркинни баргаъни (шин канила архIядукьахъес).
ДАЗАЛА АГАРХIЕЛИ
- Дазала агарли гьеч асухIебирар:
- дехIибайчи кайзес,
- хIяжлизиб тIаваф барес,
- ьуръан касес ва бихес,
- амма Кьуръайчи къячхIейки учIес асубирар ва уркIиличир далути Кьуръа сураби, аятуни сецаддигара дучIни хIярамси ахIен.
ДАЗА СУННАТУНИ
Даза суннатуни дахъал дарни къулайси саби: илдани даза кьимат ва кери имцIабирахъу:
- сивак пайдалабарни;
- «АгIузу биллагьи мина-шшайтIани-р-ражим. Бисмиллагьир-рахIмани-р-рахIим» или вехIихьни;
- даза арканти дехIдихьайчи, някъби дирцни;
- ицути биркIантала хъарсиличиб имцIаси мер бирцни;
- гьала-гьала балуй шайчирти биркIанти дирцни (някъ, кьяш), гIур – алгъай шайчирти;
- дазайчир ицути биркIанти хIяйна дирцни;
- мухIлира къянкъубира цахIнар даргаъни;
- лихIби дирцни;
- Кьиблаличи вяхIчили дазала дарни;
- даза биркIанти ицухIели, ургаб халаси замана архIебукьяхъни;
- тIулбала урга – итил някъла тIулби кадеркIили, гьала-гьала балуй някъла, гIур алгъайла, зумаси муцIурла гъезла урга тIулби кадеркIили ицни, гумлала урга шин ардукьни жимгIя тIуйчил дурусбиахъни (удибад лагбяхI);
- дазала дарили тамандиубхIели, шагьадатла кIелра бутIа делчIни;
Гьалабра буриливан, суннатунала кери халаси саби, мисаллис, нушала Идбагла хIядис лебси саби сивак пайдалабарнили, дехIибала 70 дурхъадиру ибси.
ДАЗАЛА ДУЛЪАН
- адамла гIявратлизибад (гьалабад яра гIелабад) се-биалра дурабикалли (жихI, газ, дек);
- аргъайзивад ухъалли (кепдешли, изай);
- усаалли (чярдаличи кайили усаалли ахIи);
- хъат някъличил гIявратличи къячикалли (падала гIелабси ва гьалабси гIяврат);
- мяхIрамти ахIенти (шаригIятли саби-ургар магьар дихьахъес асубирахъути мурул адамла ва хьунул адамла чархла кам цаличи цала къячбикалли. Амма гъезличи, цулаличи, никаличи чегалли, дазала хIедулъан.
ДАЗАЛА ДИРУХIЕЛИ ДУЧIУТИ
а) дазала дирес вехIихьайчи ХIяжатханализи вякьунхIели, тIагьарат биру.
ГIур – «АгIузу биЛлагьи мина-шшайтIани-р-ражим» «Бисмиллагьи РрахIмани РрахIим» или нигет биру:
«Нуни нигет барира даза суннатуни дархьдарес» Дазала дирес вехIихьайчи, някъби хIяйна ицу ва бучIа: ْ
َماء َ طُه ًورا َّ َ ذي جَعَل ال ْ َح ْم ُد لِ ِ ال ل اَ
«АльхIамду лиЛагьи – ллази жагIалаль-маа тIагьуран, альхIамду лиЛагьи гIалаль ислами ва нигIматигьи» (Деза Аллагьлис I шин умудиран дарибси, деза Аллагьлис I нуша бусурманти дарнилис) – шин умудирахъути детаахъурси Аллагьлис I сари лерилра гапъала, дезни.
б) дазала дирни Дазала дирухIели дучIути балгни дуб-дубли уркIиличир дяркъяйчи, гьар биркIан ицухIели шагьадат бучIа:
َ ْشَهُد َُه َ وأ ُ َ و ْحَدُه َ ال ش َ ريك ل َ اهلل ِ ّال ِ َ له إ َ ْن آل إ َ ْشَهُد أ أ ُُه ْ ُدُه َ وَرُسول َ َّن ُ م َح َّم ًد َ ا عب أ
«Ашгьаду алла илагьа илла ллагьу вахIдагьу ла шарика лагьу ва ашгьаду анна МухIяммадан гIабдугьу ва расулугь(у)» ХIяйна астагъфируллагь белчIи, сивакличил хIяйна цулби суркдиру, гIур цайна лезми, кьак ва бучIа: ِ
ِه ِّ ْت ب َثَاتِ َي وثَب ِ ل ِه ِ اَ ْسنَانِ َي و ُشَّد ب ِه ِّ ْض ب َي ُهَّم ب َّ الل ْرَح َم َّ الر ِ اح ِمين ِ يا اَ ِ ْك لِي فِيه َار ََهاتِ َي وب ل
«Аллагьумма баййиз бигьи аснани ва шудда бигьи лисати ва саббит бигьи лагьати ва барикли фигьи я архIама ррахIимин» (Я Аллагь умудара дила цулби, чIумадара кIинчIуби ва илизиб баракат га, РяхIмучевси)
1. Дазала дирес вехIирхьухIели бучIа:
ِ َّ ِجيم َط ِ ان الر ْ ِ َن َّ الشي ُع ُوذ باهلل م َ أ بسم اهلل الرحمن الرحيم
«АгIузу биллагьи мина-шшайтIани-р-ражим. Бисмиллагьи-ррахIмани-р-рахIим» – Нуни Аллагьлизи тиладибирулра Аллагьла уркIецIилизибад мяхIрумбиубси шайтIайзивад верцахъни. Иш дунъяличив лебтачилра (гIяхIтачира вайтачира) уркIецIичевси, итил дунъяличив бусурмантачицун ряхIмучевси Аллагьла уличил) белчIниличил барх някъбачи шинра картIили уркIили (фарз), гъайличил (суннат) дазала дарес нигет биру: «Нуни кьасбарира набчи хъарти паризала (фарзла) дехIибала дарес багьандан дазала дарес» «Аллагьу акбар», ил ибниличил варх дяхI ицес вехIирхьур, илди баркьудлуми цазаманализир детурхахъули. ДяхI ицу хIяйна, муцIурличи, лихIбачи, андала чедирти гъезличи някъби адаахъили.
2. ДяхI ицухIели бучIа:
َ ُّض ُ و ُج ُوه ْي َ ْوَم تَب ِ َك ي نُور ِ ّ ْض َ و ْجهي ب ِ َي ّ ُهَّم ب اَلل َ ْوَم تَ ْسَوُّد ُماتِ َك ي ُظل ِ ِ ْد َ و ْجهي ب ْولِيائِ َك َ وال تُ َسّو َ أ ْعدائِ َك َ ُو ُج ُوه
«Аллагьумма байиз важгьи бинурика явма табъяззу вужугьу авлияика ва ла тусаввид важгьи бизулуматика явма тасвадду вужугьу агIдаик(а)».
Я Аллагь, хIела нурли дила дяхI шаладара, хIела авлияунала дяхI шаладируси бархIи ва цIудармадирид дила дяхI хIела цIябдешли (чула бунагьуни багьандан) душмантала дяхI цIудардируси бархIи.
3. Кянкъуби ва кьак хIяйна ицу (балуй някъличил шин касили, алгъай някъличил умудиру) ва мухIли ицухIели бучIа:
َك َ و ُح ْس ِن ِ َك َ و ُش ْكر ِ ْكر َى ذ ِّ َي عل َ ِعن َُّهَّم أ الل َ َادتِ َك ِع
«Аллагьумма агIинни гIала давами зикрика ва шукрика ва хIусни гIибадатика».
(Я Аллагь кумекбара наб мурталра ХIу гьануршахъес ва гIибадат бирахъес) Къянкъуби ицухIели бучIуси: ْ
َجنَّ ِة ِ ْحنِ َي رائَِحَة ال َر ُهَّم أ َّ اَلل ْ ِن ََة فِ َّ ي الد َ اري َْعافِي َْعْفَو َ و ال ُ َك ال ل َ ْسأ َ نِّي أ ِ ّ ُهَّم إ اَلل
«Аллагьумма арихIни раихIаталь жаннагь. Аллагьумма инни асъалукаль гIафва валь гIафията фи ддарайни»
(Я Аллагь, Гьалжанала тIем багьахъес ахъри га. Я Аллагь кIелра дунъялизиб шапагIят га наб!»

4. ГIур балуй някъ хIяйна ицу, газа някъ булан, балуй някъла къакъ някъличи алгъай някъла хъат някъ кабихьили, балуй някъла тIулбала урга алгъай някъла тIулби кадеркIили, тIулби-ургала суркбиру.
Балуй някъ ицухIели бучIа:
ًا ْ ِ ني حساب َ َ ميني و ِحاسب ي ِ ِتابي ب ْع ِطني ك َ ّ ُهَّم أ اَلل ًا َسير ي
«Аллагьумма агIтIини китаби биямини ва хIасибни хIисабан ясиро(н)» – «Я Аллагь Кьиямала бархIи дунъяла баркьудлуми делкIунси дила жуз балуй някълизи гагу ва хIисаб-суал кункдарагу».
5. Алгъай някъра хIяйна ицу, ил някъла тIулбала ургалара балуй някъла тIулбачил суркбиру. Алгъай някълис бучIа:
ِ ْن َ وراء ِ ِش َ مالي وال م ِتابي ب ّ ُهَّم ال تُ ْع ِطني ك اَلل َظ ْهري
«Аллагьумма ла тугIтIини китаби бишимали ва ла мин варои загьри» – «Я Аллагь, малугадгу дила жуз алгъай шазибад ва гIелабад, къакъла шайчибад».
6. ХIяйна масхIу барни.
БекIла гъез, хала тIулби лихIбала мякьла ибкьаили, гIурилти бекIла чедир цадехIлизи цадехI къячдикахъили (шинкIахIебиубси мер кахIелахъес) гьала шайчивад вехIихьили, шинкIадарибти някъби гъезлизи суркдикIахъули хъянтIаличи адиахъу ва черхIесили хIяршдирули андаличи бикайчи чардиру. (ХIяйна суркдиру мурул адамтани ва хьунул адамтани) МасхIу бирухIели бучIа:
ِ ّار َى الن َ َش َ ري عل ِّ ْم َ ش ْع َ ري وب ّ ُهَّم َ حر اَلل
«Аллагьумма хIаррим шагIри ва башари гIала-н-нар(и)» (Я Аллагь, хIярамдара дила гъезра, дила чархла камра жагьаннабла цIалис).
7.ХIяйна лихIби ицу, ибан тIул бухIнабад, хала тIул дурабад суркдикIахъули.
َْق ْوَل َ ْستَ ِم ُع َون ال َّ ِذ َ ين ي ِ َن ال ْنِي م ّ ُهَّم ْ اجَعل اَلل ُِع َون ْ أح َسنَُه تَّب َ َي ف
«Аллагьумма-жгIални мина ллазина ястамигIуналь кьавла фаяттабигIуна ахIсанагь(у)» (Я Аллагь I, муъминтачил варх ну дугьбачи (вягIза-насихIятличи) лехIвилзуси ва гIяхIсилис гIелавад башутазивадли вараба)
8. Кьяшми кьукьубачи дикайчи алгъай някъли ицухIли бучIуси
ُل فيه َ ْوَم تَز َ ِ ى الصّ ِ راط ي ََدَم َّي َ عل ّ ْت ق ِ ّ ُهَّم ثَب اَلل ْ ُدام الْق
«Аллагьумма саббит кьадамаййя гIала сиратIи явма тазиллу фигьил акьдам». (Я Аллагь I! СиратIла гумиличир (адамтала кьяшми) хIусдикIухIели, дила кьяшми чIумали кадизахъа. Дазала дарибхIели някъби гьала кадуцили ва закличи хIерикIули бучIа:
َُه ُ َ و ْحَدُه َ ال ش َ ريك ل َ اهلل ِ ّال ِ َ له إ َ ْن آل إ َ ْشَهُد أ أ ْني ّ ُهَّم ْ اجَعل ُُه اَلل ْ ُدُه َ و َر ُسول َ َّن ُ م َح َّم ًد َ ا عب َ ْشَهُد أ َوأ ْني ِ َ رين َ و ْ اجَعل ُمتَ َط ّه ْ ِ َن ال ْني م َّّو َ ابين َ و ْ اجَعل ِ َن الت م َِح ْم ِد َك ّ ُهَّم َ وب ْحانَ َك الل ِ َك ّ الصالِ َحين ُ سب ِ ْن ِ عباد م تُ ُوب َ ُ َك َ وأ ِر ْستَ ْغف َ ْ َت أ ن َ ِ ّال أ ِ َ له إ َ ْن آل إ َ ْشَهُد أ أ نا م َح َّم ٍد َ و َعلى آلِه ّ ِد ُ ِ ُ َ ع َ لى سي َّى اهلل ْ َك َ و َصل ي َ ل ِ إ ْم َّ ِ َ ه و َسل َو َص ْحب
«Ашгьаду алла иллагьа илля лЛагьу вахIдагьу ла шарика лагьу, ва ашгьаду анна МухIаммадан гIабдугьу ва расулугь (у).
Аллагьумма жгIальни минаттаввабина ва жгIальни минальмутатIагьгьирина важгIальни мин гIибадика ссалихIин. СубхIанака Аллагьумма ва бихIамдика ашгьаду алла илагьа илла анта, астагъфирука ва атубу илайка.
Васаллаллагьу гIала сайидина МухIаммадин ва гIала алигьи ва сахIбигьи ва саллам».
(Нуни бикьридеш дирулра сайцун виубси юлдашра агарси, тамай уркIи кабизахъурли сунес лагъдеш дареси, сунес гIибадат барес лайикьикибси ца Аллагь ахIенси чилра агара или, гIурра нуни бикьридеш дирулра, гьарлимарли МухIяммад e Илала лагъ ва Расул виънилис).
Я Аллагь, ну тавбадирутазивад (бунагьуначи пашманбиубтазивад) варабагу, умудеш бирутазибад варабагу ва хIед ункъли къуллукъбирутазивад (гIибадат) варабагу. ХIу дурхъаси сайри, Аллагь. Я Аллагь, ХIед сари лерилра гапъала (гапличи ца ХIу сайри лайикьси. Бикьридеш дирулра ХIу ахIенси Аллагь агнилис. ХIу набчивад чевверхи, ну ХIечи чарулхъусира. Мубараквара, Аллагь, нушала хужаим (сайидина) МухIяммад e илала агьлу, хъалибарг ва асхIябти, илдас даршудешра гIяхIдешунира (баракат) диаб.
Даза адабуни
Гьар дазала дарибхIели Кьиблаличи вяхIчили кайзурли, някъбира гьала кадуцили, сунела бунагьуначивад чевверхахъес, сунечи уркIецIи барахъес тиладибиру. Сунечи дугIяличил дугьаизурсилис ЧевяхIси Аллагьли I халаси кери гIеббиахъуси саби.
Гьар дехIибайс дазала сагадарни суннат саби, хIяжатханализи укьес хIяжатдеш лебли дехIибала дирни, хIейгеси анцIбукь саби. Дазала дирухIели гъайикIнира хIейгеси саби. Дазала дарибхIели, шина кIунтIри кадикахъес багьандан някъби гьакI-пяхIхIедиру. ТIулбала никубала удила чебетаахъили ицу. Дазала гьаб-гIергъили диру, гIергъиси биркIан бирцайчи, гьалаб бирцибси биркIан берэси замана архIебукьесли.
Папрус бержнили дазала хIедулъахъу, амма дехIибайс гьалаб кьак баргаэс чебиркур. Амма ил барнили, динна гIялимтани бурни хIясибли, папрус бержни хIялалхIебирахъуси саби.
Дазала дируси гажинна чебхьла хIебиалли, дазала дирухIели шинна кIунтIри гажинна духIна кахIедикахъес мяхIкамдеш барес чебиркур, амма камти кадикалли селра хIебирар. Дирцибти биркIантачирти шинна кIунтIри нясти ахIен. ХIямамлизиб кьаркьала ицухIели, палтар чегьайчи, дазалара дарес асубирар.
Дазала дарибхIели кIел ракагIятла суннатла дехIибала диру.
РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ