Республикализивра цаибси
(бехIбихьуд 8, 9-ибил номертазиб)
- Ахъай Кьурбанович, акьуси замана бирару хIела?
Биалли, гIядатлибиубливан, илхIели се бирули вируда? Гьар бархIилати гIямрулизив хIу сели уркIичеввирулри?
- Бархьли буралли, дила акьуси замана хIебирар. Сен? СенахIенну ну гIилмулизив хIевзули виасли, цархIил секIайзив вархили вирус, сегъуна-биалра цархIил хIянчи бирули. Ил саби яра хъа бухIнабси хIянчи - илаб бареси камбируси ахIен, яра хIянчилав вамсурли, наб бамсриахъес хIяжатхIели.
ВамсурхIели цIакь ва энергия кьаркьайзи чардируси мерли детаур наб дубурти. Ну зумали дубуртази вашусира, бамсриахъес, сегъуна-биалра масъала аргъес хIяжатбикибхIели. КIел-хIябал бархIилис ила арякьи, дубуртикад къунзикIусира. Илкьяйдали цIакьани, кьаркьайзиб ахъри дакIудулхъан, бекIлизирти пикруми чихъдирули дирар. Иличибли бузерилизиб асарчебдешра имцIабирули саби. ГIядатлибиубливан, чумал баз бамсри агарли узухIели, чумал бархIилис дубуртазиб бамсриихъули вираси ва илавад бамсри черарбукьи, чарулхъусири. Дубуртачи айцIнила ва къунзикIнила гIядат нуни гьаннара бузахъусира, сенахIенну дубурти наб мурталра тамашадилзан ва дебали дигахъис.
- Гьар секIал чебяхIси даражала балгундешлизир, физикала законти хIясибли делшунти сари. Физикала гIилмулизир гIялимтас баяндарес къиянбулхъути анцIбукьуни къаршидиркули дирару? Леру илдигъунти?
- Гьайгьайрагу, гIилмулашал баяндарес хIейрути секIал физикализирра къаршидиркули сари. Буралли, гIилмулизир илдигъунти секIал дирути сари. Мисаллис касахIелли, гIямрула хIекьдеш. Илдачила пикрибикIутири чебяхIти гIялимти, ишхIелла физика ва квантовый тяхIярла механика акIахъубти гIялимти. Се сари гIямру? Сегъуна манзилличирад дирехIев нуша сегъуна-биалра материал, объект мицIирси, яра мицIирли ахIенси саби или дикIес? Илди анцIбукьунала ва дарсдешунала ургабси дазу агарси саби.
Амма цархIил шайчибад касалли, адамличила бурахIелли, нушани балулра, илала рухIлашалси агиличила, пикрумачила, лерилра илди гьачамлис жалти алкIахъути суалтили кавлули сари. Секьяйдали дузулив адамла бекIла мехIе, илар кадиркути имцIатигъунти анцIбукьуни сегъунти сари… гIяхIцад суалтас жавабти агара. Иличи хIерхIеили, гIялимти ил бяхIчибизлизиб гьар бархIи гьалабяхI башули саби ва гьалар хIергъути секIал иргъес бехIбирхьули саби.
ГIилмулашал аргъахъес хIейрути секIайчила буралли, физикализиб ил саби цIябси энергия, яра цIябси материя. ИшбархIи чилалра ташмишдеш алкIахъули ахIен цIябси энергия, яра материя лернила черкад. Амма илди анцIбукьунала белшни (структура) гьачамлис чилилра белгибарили ахIен, илдала асуртачила ва илдачи къячдилкути анцIбукьуначила гIялимтани бурули биалра. Теориялашалти дахъал багьахъниби лер, амма илди анцIбукьуни физикализир баяндарес бирули ахIен. Буралли, гIилмулизиб мурталра илкьяйдали бирусири. 300-400 дус гьалаб БерхIила кабизличила, планетаби секьяйдали кадизурлил, илди чум сарил, яра секьяйдали делшунтил селра балуси аги. Мисаллис, хутIла энергия, илизи мурхьикалли, ил дебали тамашала анцIбукь саби, адам иличил пайдалавикIес бурсивиъни, секьяйдали ил бузулил хIисаблизи касалли. Ишар булан дахъал суалти алкIули сари, чус жаваб баргес къиянбулхъути. Иличи хIерхIеили, ил шайчибра гIялимти гьалабяхI башули саби. Физикализиб биаб, яра гIилмула цархIилти кьялубазиб биаб, гIилмулашалти баягъи анцIбукьуни гьаргдирнили ва руркънили сай гьарли-марси гIялим уркIичеввируси ва илис разити хIялани дихуси.
- Баркалла хIед, Ахъай Кьурбанович гIяхIси ихтилатлис. Бара гьалавван хIу Дагъиста БекIла къуллукъуни заманалис дузахъуси Федор Щукинни «Дагъистан Республикала гьаларти сархибдешунас» бикIуси орденничил шабагъатлаварири. Иличил бархбасахъи, хIу гIурра мубарквирулри! ХIела бузерилизир мурталра сархибдешуни, чедибдешуни диубли дигулра, хъалибарглизир - талихI ва хIулбукIри, чархлизиб биалли - арадеш-кьуват дулгулра!