Заманали гьарли-марти игитуни чебиахъу…
Заманали гьарли-марти игитуни чебиахъу…

ИшбархIила дила белкIла игит БяхIяммаев МяхIяммад Рабаданович акIубси сай Дахадаевла районна Урарила шилизив. Ил адамдеш ва адабдеш чихъли дихIули, хIялалли, кьадри-кьимат далули, сунела ункъти баркьудлумачибли чеахъбикIуси наслулис гIибратли виубли гIямру дуркIуси пергер адам сай.
МяхIяммад БяхIяммаев – МяхIячкъалала дявила, бузерила ва гIядлу-зегъа далтахъути органтала ветерантала Советла председательла заместитель сай. 1996 ибил дусла Первомайсклизир кадикибти ва 1999 ибил дусла Новолаклизир кадикибти дявила анцIбукьунала бутIакьянчи, отставкаличивси МВД-ла полковник. Илала михъирличир къиянси гIямрула гьунила бикьруми – орденти ва медальти лямцIдикIули сари, илди 20–личир имцIали лер. Илди-ургар «Дагъиста пахру ва хIурмат» (мургьила чIака), ва «Дагъиста халкьла игит» (мургьила зубари), «Гъабзадеш багьандан» орденничира гьалаихьибсири. Ил саби асилси 33 дусла бухIнабси бузерилис кьимат. Иш анцIбукь биалли итхIели бехIбихьибсири.
Милициялизибси хIянчи гьачамалра гьамадси ахIенри, ил узуси замана биалли къиянти 90 ибти дусмала манзилличи къаршибикиб. Амма илала хIулбала гьалаб мурталра гъабзадешчевси дудешла гIибрат сабри.
«1937 ибил дуслизив дила дудеш БяхIямма Рабаданов гIярмияла къяянази живарибсири, илис къуллукъбарес къаршибикибсири Монголияла дазуличиб. Илала къуллукъ таманбиубли чарухъес замана баибхIели, ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьибсири. Илкьяйдали ил 1947 ибил дусличи бикайчи калунсири, 10 дус дедиб илини дявила чебла ихъули. ХIунтIена Зубарила ва ВатIа дявила ордентачил шабагъатлавариб. Даршуси замана 1954 ибил дуслизив бегIлара гIяхIси бригадир кьяйдали Москвализи ВДНХ-личи живарили Бузерила ХIунтIена байрахъла орден бедибсири», – бурули сай МяхIяммадли.
Нуша 9 диштIати лертири ва нушала бегIти дудеш БяхIяммани ва неш ГIяшурани нушаб бархьси бяркъ бедлугусири. Даим бузерилизир ва белчIудилизир дирутири ва акьуси манзил хIебири.
МяхIяммадлис дебали учIес дигахъи, шила библиотекара давлачебси бири. Илини урусла ва дурала улкала классикунала дахъалгъунти жузи делчIун. Школа белчIи гIергъи ДГУ-ла филологияла факультетлизи керхур. БелчIуди таманбиубхIели Дахадаевла районна Зильбачила шилизив 2 дус мугIяллимли узули калун. Илис гIергъи Къизларла районна Черняевка шилизив СПТУ-лизив преподавательли узес вехIихьиб.
Камси замана дикили гIергъи КПСС-ла къяянази уциб. Советунала манзил гьар шайчиб чебетаибти хIянчизарти чинабалра гIягIнитири, хаслира милициялизиб, ил кабизлизирра ункъти низам-кьяйда кадизахъес багьандан. МяхIяммад Рабадановичлисра илгъуна хIянчи гьалабихьиб. Илини Грозныйлизиб чехIядурдеш (переподготовка) барили гIергъи милицияла участковый инспекторли чарухъун.
«Тарумовка гIяхIси район саби. Илаб бузери дигахъути, адаб-хIяялашал гIяхIти адамтира хIербирути саби. Ну гьарилтачил хъули ацIили, тяниширусири, ихтилатбирусири. Наб гьарил хъалибаргла зугIлуми далусири ва илди набчи гьаман дугьабилзутири. Байхъала дус илкьяйдали хIянчи барили гIергъи, жамигIятлис урехи хIебиахънила шайчивси мерла РОВД-ла милицияла начальникла къуллукъуначи катурра (начальник милиции общественной безопасности местного РОВД). Ил шайчирти 9 кабиз нушачи кадурхутири, уголовный розыск ва ОБХСС агарти. Ил къуллукъличив ну 2011 ибил дусличи бикайчи калунра ва подполковникла уличи айкили отставкаличи арякьунра», – халадеш агарли бурули сай МяхIяммадли.
Тарумовский район илкьяйдали паргъатсили ва гIяхIсили бахъхIи калунси ахIенри. Перестройка бехIбихьили, Совет хIукумат тIутIубиубхIели, заводуни, фабрикаби ва дахъхIила цархIилтира производствола мерани гIекIибтири. Колхозуни дархли агардиубтири. Адамтала я хIянчи, я арц аги, ва гьарилти балуси кьяйдали вяшбикIулри яшавбарес багьандан.
ХIяракатчибани миллатла кьукьни алкIахъулри. Низам-кьяйда дуи митингуни, мер-муса дуртIни, хъям-кьацI дехIдихьиб. Къачагъуни автобусуначи чебулхъулри, адамти дураили, дяхъи-хъасла барили, арц керисулри, хаслира вачар барес башутала.
«Нушани илди къачагъуни агарбарира, – гьанбуршули сай МяхIяммадли, цабехIти бухIнаира, цархIилти кабушира, гъарачидеш тIашдизур».
Амма илди тарихлизир мурхьти къел датурти анцIбукьунала бехIбихьудли детаур, чулира илаб къаршибикибти адамтала уркIбазир дяхъурби дарибти.
Тарумовский районна Чечняла Республикаличилси 27 километрла бухъянси дазу лебси саби. Итил шайчирадра чябхъинти дехIдихьиб. Къачагъунани адамти билгIутири, милицияла хIянчизартачи чебулхъутири…
МяхIяммадли гьанбуршули сай: «Гьачам нушачи багьахъни бакIиб, Калининский колхозлизирад 850 мазала – мас ардукили сари или. Авал адамра барх букили ну ила арякьунра, ва хъулкнас Шелковской районнизир гIердаира. Чечняла милицияличил барх хIенкь кебасили, колхозлизи чарбарира. Дазуличирад итхIели блок-постуни кадизахъес чебуркъуб. Илдигъунти анцIбукьуни камти ахIенри.
ИтхIелил унра республикализир Конституцияла низам-кьяйда чардирес бехIбихьиб. 1996 ибил дусла январьла 9-личиб къачагъуни Къизларла больницаличи чебухъунтири ва адамти буцибтири. Милиция тревога хIясибли савли 5 сягIятличиб ахъбуцибтири. Автоматуначилти 20 адам бархьибтири Къизларла РОВД-лис кумеклис. 8 сягIятличир шаладикиб, больницализи гьаяличил ваэс виэслири, амма иличибадси гуми 9 дерхIла хъалчличивси лишанчила хIерудилиуб сабри. Иличиб кабушибти ва дяхъи-хъаслизи бикибти лебри. Нушаб биалли, сеналра мицIирли лебалти берцахъес гIягIнилири. Бургъантази гумила уди уббихьахъес хъарбарира ва илабад гьаймачил мицIирли лебалти дурабитIахъунра. ГIур Правительствола хIянчизарти, депутатуни бакIили, къачагъуначилти ихтилатуни, вягIдурти дехIдихьиб. ХIябэсил бархIи Къизларла районна мер-муса дархьдатахъес вягIда абарибсири. Хъули чарбулхъухIели, къачагъунани гьунчибси Хасавюртла районна Первомайское ши буциб. Ил Россияла гIяскуртани алавбуцилри. 10-ибил бархIи душманти мява къябаили, адамтира буцили арбякьунтири.
ХIера, илди ва цархIилтира анцIбукьуназир бутIакьяндеш дарибтири МяхIяммад БяхIяммаевли. Буралли, Северный Кавказлизиб бетурхуси къачагъунаси къаршиси балбуцлизирра бархли, халкьани-ургабти къачагъуни Дагъистайчи чебухъунхIели. Новолак акьубалтухIели илала хIянчизартани гъабзадеш дакIударибтири, МяхIяммад сайра вяхъибсири итхIели, ва ит хIярхIяла бургIяла иличил барх гьаннара лебал, амма иличила дахъал гъай дарес хIейгахъу.
БусягIятла замана МяхIяммад Рабаданович МяхIячкъалала ветерантала Советлизив узули сай.
«Набчи бахъал дугьабилзули бирар кумекбарахъес тиладиличил, бетаалли, набзибад лябкьуси бирис, имцIаливан гьести гIямрула бегIти адамтас», – бурули сай илини.
Илини ВатIайчи диги адилкьнилизиб мекелли халаси пай кабирхьули, школала бучIантачил ва студентуначил гьунивиули, иргъахънила хIянчи дурабуркIули, вегIла ВатIайчи диги адилкьули сай. Дус бехIбихьибхIейчирад декIар-декIарти 80-цад патриотизмаличил дархдасунти далдуцуназир бутIакьяндеш дариб. Ил бузери гьаннара даимбирули саби. ВатIан балтахъни гьарил адамла чебла саби, цацабехIти биалли ил гьунчиб игитунили бетарар… Бархкьябани бурни хIясибли, МяхIяммад Рабаданович чихъти адаб-хIяяличил, бархьдеш дигниличил декIарулхъуси сай.
Илини сунела гIямрула рархкьячил барх пергер хъалибарг абикьур – авал урши-рурси, илдачибад акIубтира леб. Илдани разивирули, баракатличилти, ара-сагъти гIямру деркIаби, хIурматла МяхIяммад Рабаданович.
Наида Гъуруева