ХIябразиб хIяб агарти, хIяриб лига агарти
ХIябразиб хIяб агарти, хIяриб лига агарти
ЧебяхIси ВатIа дергъла замана Северный Кавказла цацабехIти халкьани, чула мер-мусаличибад дугIаили, Средняя Азиялизи мерлабарибтири. Политикала шайзибад гIяйиблабарибтазибад бегIлара бахъал илди бургар. Илдала лугIилизи, нушала игъбарлисван, дагъистанланти каберхурти ахIен.
Амма арбякьунси даршдусла 20-30-ибти дусмазиб биалли политикала шайзибад гIяйибла бегIтази халбарибти дагъисталантира биуб. Илдази кабурхути саби, чучиб гIяйиб агаркъира, ихтиюртазибад мяхIрумбарибти мулкла хужаимти (кулакуни), «халкьла душманти» бикIули балагь-кьадарлизи бушибти Дагъиста бурибти революционерти, илдачи че, динна хIяракатчибира.
Иш макьалализив Дахадаевла районна Бакьнила шилизиб ишди бурхIназиб кабикибси ва нуни чедир гьандушибти баянтачил бархбасунси ца анцIбукьличила бурисра.
Шила дайлаб, Халал гумай бикIуси мерличиб, жагали балкьаахъурси, мегьла хIярили алавбарибси биштIаси диркьбикличиб, кIел метрлацад ахъси ва бабза къаркъа, сегъуналра гIяйиб агарли кабушибти бакьлантас («Бакнинцам – жертвам политических репрессий 1920-1930гг.) памятник тIашбатур.
Уркарахъибад ва районна цархIилти шимазибад бакIибти динна вакилти шила мижитлизи мавлидличи къалабабикIулри. Илдас гьалав вашулри районна имам ГIябдулхIямид (Аллагь разивиаб сунечину).
Ит бархIи Бакьни учибикибтани пикрибарилри бакьлантачил барх цIелдализи баршибси мармар къаркъала уркьули ибхьнилизиб бутIакьяндеш дарес.
ХIери баибхIели, бакьланти ва гIяхIли памятник-алав цалабикиб. Районна бекI МяхIяммад ГIябдулкьадиров, иличил барх, гIяйиб агаркьира танбихIлабарили, кабушибти бакьлантала дурхIнала дурхIни ХIусен МяхIяммадов, Мажид ГIябдулхIямидов, ГIябдулла ва МяхIяммадзагьир ГIямаровхъали, БяхIямма ва Асадулла ГIябдулкьадировхъали памятникличи гъамбиуб ва мармар къаркъала уркьули абхьиб.
Сунела гъайлизиб ХIусен МяхIяммадовли памятник-алав тIаштази чебетаахъили буриб, сегъунти хIурматла адамти сабрил мармар къаркъализи чула уми делкIунти бакьланти: Даргала округла кьади МяхIяммад-Кьади ХIясанов, илала узи шила мижитла имам ХIясан-Кьади ХIясанов, МяхIяммад-Кьадила урши ГIябдулкьадир ва ХIясан-Кьадила урши ЗайнулгIябид.
ХIусен МяхIяммадовли бурни хIясибли, МяхIяммад-Кьади ХIясанов дахъал дусмазив Даргала округла шаригIятла судьяли узули калири. Сунела замана ил Россияла пачала шайзивадли арцла орденничилра шабагъатлаварибси уилри.
1931 ибил дуслизиб динна вакилти агарбарес ибси кьасличил кIелра узи ХIясановхъали, МяхIяммад-Кьадира ХIясан-Кьадира, кулакуни-лишенцы тяхIярли, лерилра ихтиюртазибад мяхIрумбарибтири ва танбихIлабарибтири. Илдала камси биалра лебдеш, хъулри ва ваяхI, керасибтири. 82 дус виубси МяхIяммад-Кьадира 66 дус виубси ХIясан-Кьадира туснакъбарибтири. ГIур Средняя Азиялизи гечбарес хIядурбарибтала кьукьялизи алавбуциб, амма, арадеш пикрилизи касили, тухтуртани ита арбукахъес ихтияр хIегиб. Дила пикри хIясибли, рахли илди Средняя Азиялизи арбукибти биалри, белики, цархIил бииши илдала кьисмат.
ДудешлигIив ва дудешла узигIив кьяйцIикIуси МяхIям-мад-Кьадила урши ГIябдулхIямидлизи 1932 ибил дусла май базличиб дугели туснакълаб 18 адам бебкIиб или бурибсири. Халаси ташмишдеш акIубсири илала уркIилизиб, сунела дудешра дудешла узира 16 туснакъчира барх ца дугилизиб бебкIиб или бурибхIели. Се барес вирусири бархьдешлигIив умцIуси илини, ит замана ил анцIбукь ахтардибарес ахIенну, гьанбушесалра ихтияр агархIели?
Ил анцIбукьличила чеимцIати баянти дурахъес нуни тиладибарира Бакьниб кабикибси анцIбукьлис сиптакардеш дарибси ХIусен ГIябдулхIямидович МяхIяммадовлизи. Ил пасихIчевси, бурибси гъайлис марси адам виъни нуни жявлил балусири. Ну шилизив учительли узухIели, ХIусен МяхIяммадов Дахадаевла районна комсомолла райкомла цаибил секретарьли узусири ва итхIели нуша зумали къаршидиркутири.
- ХIусен, се имцIабарес вируда хIуни хIела хала дудешра илала узира 1930 ибти дусмазиб ца заманализиб дугели бебкIниличила?
- Ишдус Каспийск шагьарла дублар 18 адамла бекIла вакъа даргили сари бикIуси хабар аргъибхIели, наб дудешла гъай гьандикиб. Ишар даргибти лигубазир хIярхIяла тIярхъуби лерли дуилри. Ил багьандан бурги илди пякьирти 18 барх бебкIибти? ИлхIели мардиуб наб илди кабушибти саби викIуси дудешла дугьби. Ну илдачила барибси уголовное делоличил тянишиубра. Ца делолизиб танбихIлабарилри Южный Дагъистайзибадти 16 адам, илдазибад 8 Дахадаевла районна, илдала ургаб кIел узи-бакьланти. Лебилра илди дин бузахъути гIярабистуни буилри. Каспийскла мякьлар даргибти адамтала лигубани набчи халаси асар бариб. ХIярибихьес биркур хала дудешра илала узира или дила пикрири. ДНК бирехIе или багьахъурсири, амма ил суал белгиагарли тIашаили саби. Ил багьандан нуни дила тухумтази багьахъурра, наб нушала бегIтала хIурматлис памятник тIашбатес дигулра или. Устнира тIалаббарили, ну ил тIашбатес кIел базцадхIи шилизив калунра. Мармар къаркъализи умира делкIахъунра ва лерилра цархIилти гIягIнити секIалра дарира.
– Гьанна наб дигахъаси хIуни набзи бурили хIела дудешла узи ГIябдулкьадир ХIясановличилара дудешла узикьар ЗайнулгIябид ХIясановличилара.
– ГIябдулкьадир ХIясанов акIубси сай 1892 ибил дуслизив гIярабист, шаригIятла судла Даргала округла кьади, Дагъиста Верховный судла коллегияла член МяхIяммад-Кьади ХIясановла хъалибарглизив. Дербентлизиб белчIуди касибси ил офицер вирусири; Ахъушала, Лавашала, УргIерила участокуначив начальниклира калунси сай. Дагъистайзиб Совет хIукумат кабизурхIели, хIунтIена партизан ГIябдулкьадир ХIясанов Хайдакьла-Табасаранна округлизив финансунала управлениела начальникла хIянчиличи катурсири.
1926 ибил дуслизиб «Ярагъ керисни» («О разоружении») бикIуси ЦИК-ла хIукму дурабухъунсири. Ил хIукмули ца дусла духIнар хIякимтазирти ва гIядатла адамтазирти ярагъ чардарахъес хъарбирулри. ГIябдулкьадирлизибра табельный «Наган» тапанча лебсири. Тапанча чарбарес кьасличил 1927 ибил дусла сентябрьла 6-личив ил Лаваша вакIиб. Кьанни вакIили, ЦИК-ла хIукму буири или, ил, уцили, тIашкаибсири. Органтани, ил такьсирличил барх, кIел адамла уличил гIярза дакIубиахъубли гIяйиблаварили, ил революцияла къаршикар ветаахъур. Пулан дудешли ва уршили лукIули саби ГIябдулкьадирли Деникинна отрядла урчи дахахъес дугени дедиб или.
Нуни белчIунси итхIелла делолизиб леб ГIябдулкьадирла някъли белкIунси гьар секIал гIячихъдируси кагъар. Илини сунечил ГIяякьакьализиб бургъули калунти адамти жибарахъес ва сунечи бухьтан чебушни кабизахъес таладибарилри. Амма итди хIякимтас бархьдеш кабизахъес гIягIнили ахIенри. Сентябрьла 11-личив, шел бархIила бухIнаб хIябал адамли (тройка) хIукму барили, ГIябдулкьадир кавшахъибсири. Ит баягъи сунела някъли белкIунси кагъарлизиб ГIябдулкьадирли бурули сай Джалалутдин Къоркъмасовли сай Темирхан-шурализи живарили, 50 урчила мурдаличилси хIунтIена партизантала отряд акIахъес хъарбариб или, дубуртази Деникинна отряд лябкьулину, илдас къаршидеш барахъесра буриб или. Деникинна отрядла урчас ахIенри сунени дугени дедибти викIули сай ил. «Деникинна отряд тIутIубарили, гIеладяхI чардулхъухIели, Хьаргабла районнизибад нушаб кумекли лябкьути мурдабала кьукья Лаваша кабаибсири. Илдала урчи дахахъес нуни дугени касахъес буйрухъбарибсири» илира леб илала кагъарлизи белкIи. Амма ил чилилра ахтардихIебарили калун.
Лерил гIямру дила дудеш ГIябдулхIямидли, ГIябдулкьа-дирла уршби Гебекли ва МяхIяммадли чула узи ва дудеш секьяйдали ветахъибал хIебалули калун. Сагати замунти улкализи дакIибхIели, ГIябдулкьадир марвариб (1989 ибил дуслизиб РФ-ла президентла хIукму хIясибли, илди авалра памятниклизирти умала бегIти марбарибти саби), - тамандариб ХIусей сунела дудешла узичила дурути.
Мармар къаркъализибси авэсил белкI ХIясан-кьади ХIясановла урши ЗайнулгIябидличила саби. Ил наб дудешла узикьар ветарули сай. Дудешуни агарбарили гIергъи 1936 ибил дуслизиб ярга баиб кулакунала дурхIначира. ЗайнулгIябидра дила дудеш ГIябдулхIямидра НКВД-ли Уркарахъи бархли жибарибтири. Дудеш, игъбарлисван, ваткаибсири. ЗайнулгIябиб тройкала хIукму хIясибли 10 дуслис кьяркьти шуртIрачилси лагерьлизи вархьибсири. Илис илавад чарухъес кьадархIебиуб. Ил мурт ва сен-сен вебкIибал балуси агара. Ил хъайчикайэсалра валкьхIеурси жагьил адам сайри.
- Дебали халаси, цархIилтанира гIибрат касеси ва гIеббуцеси хIянчи барилра хIуни ва хIела тухумтани, ХIусен. Халаси баркалла хIушаб.
ХIяжимурад Ражабов