ЖумягI бархIила суннатуни
Ассаламу гIялайкум, ахIерти динна узби, жумягI бархIила суннатуначила бирар нушала вягIза.
Аллагь ﷻ нушачи дугьаизурли викIули сай: «Ва дирхути, хIуша жумягI бархIи жидарибхIели хутIбаличи лехIяхъахъес, дехIибала дарахъес, къалабадикирая ва вачурти датирая ил хIушаб гIяхIси саби». ЖумягI бархIи бехIбирхьуси саби хамис бархIи берхIи гIелабикибхIели ва гIергъиси бархIила берхIи гIелабикайчи кавлуси саби. Ил тяхIярли жумягI бархIила дугира дурхъаси саби, бархIира. ЖумягI бархIи барибси бунагь - жумягI бархIи мучлахIебарни саби. ЖумягI бархIи барибси бунагьлис танбихI имцIабируси саби ва гIяхIси баркьудилис шабагъатра.
ЖумягI дуги бегIлара дурхъати дугурбазибад цализи халбируси саби, Идбаг ﷺ акIубси ва Лайлатуль кьадрила дугилис гIергъи. ЖумягI дуги ЧевяхIси Аллагьли ﷺ азир адам жагьаннабла цIализибад акьубалтути саби. Ил дугилизив вебкIибси адамли шагьидлагъуна кири сархуси саби. ЖумягI бархIиличи хамис бархIила бархIехъличивад хIядурикIес гIяхIси саби. Лебилра балугълабаибти, дагьричебти, ара-сагъти мурул адамтачи жумягIла дехIибала хъарти сари.
ХIядислизиб бурули саби: «ЖумягIла дехIибала дарни - хъарси саби гьарил балугълаваибси бусурмайчи, сегъуна-биалра марбареси багьана хIебиалли жумягI бархIи бархьбатеси. ЖумягIла дехIибала гьарли-мартили диахъес багьандан илизир бутIакьяндеш дарес гIягIнити саби 40 адамли, чулира чедетаахъили дехIибала дарес балути. ЖумягIла дехIибала дирути сари хIерила замана, дехIиба манзил лебалли.
Гьарил шилизиб, шагьарлизиб жумягIла дехIибала дирути сари ца мижитлизир. Эгер жумягIла мижит бицIили, илизиб мер хIебиалли, асубируси саби цархIил мижитлизир дехIибала дарес. ДехIибайчи акбар белчIи гIергъи хIярамси саби вачар бузахъес дехIибала тамандиайчи. ЖумягI бархIи дузахъес гIягIнити адабуни ва суннатуни лерти сари. Илди гьандуршехIе:
- Вазес чебси саби
Имам Бухарили баахъибси Идбагла ﷺ хIядислизиб бурули саби: «Чи-биалра жумягIла дехIибайчи аркьуси вазес гIягIнибиркур». Ил нушала Идбагла ﷺ хъарбаркь саби. ЦархIил хIядислизиб бурили саби: «Марлира, чи визаллира жумягI бархIи, гIергъиси жумягI сабаайчи бунагьуни умудирути сари ва гIуррара 3 бархIи». Никуби ва гъез кьицIдарес. Чили сунела никуби кьицIдараллира жумягI бархIи, ил гIергъиси жумягI сабаайчи вайдешлизивад верцили вирар.
- Сура «Кагьф» белчIес
Чили жумягI бархIи ил сура белчIаллира, ил нурли шалавиру. Идбагла ﷺ хIядис лебси саби: «Сура «Кагьф» белчIунси Аллагьли ﷻ Кьиямала бархIи кьяшмачивад бекIличи бикайчи нурли шалавиру ва бунагьуни умудиру гIергъиси жумягI сабаайчи».
- Нушала Идбаглис ﷺ дахъал салаватуни дучIни
Абу Даудли, ан-Насаили баахъибси хIядислизиб бурули саби, Идбаг ﷺ викIи: «Марлира, бегIлара гIяхIси бархIи – жумягI бархIи саби. Ил бархIи ЧевяхIсини Адам Идбаг ﷺ акIахъубси сай, ил бархIи илини дунъяра бархьбатур. Дядлизи ил бархIи саби тIамадирути, ил багьандан дахъал салаватуни дучIеная наб. Аллагьли ﷻ илди набзи чедиахъути сари». ИлхIели асхIябтани хьарбаибсири секьяйда ЧевяхIсини чедиахъутил салаватуни, эгер адамти бебкIили гIергъи кьаркьала, лигубира дархли, дерхIили заядирули диалли. ИлхIели Идбагли ﷺ буриб, Аллагьли ﷻ идбагуни ванзалис хIярамбарибти биъни, илдала кьаркьлуми заяхIедирути диъниличила. «Дила бебкIализибра бархли хIушаб гIяхIдеш бируси саби, ЧевяхIсини хIушала баркьудлуми набзи чедиахъу. Эгер нуни гIяхIси баркьуди чебаасли нуни Аллагьлис ﷻ деза бирис, вайси чебаасли хIушачивад ЧевяхIси чевверхахъес тиладибарая».
Имам БайхIакьини Идбагла ﷺ хIядис буриб: «ХIушани наб дахъал салаватуни дучIеная жумягI бархIи ва жумягI дуги. Илкьяйдали бирусилис нуни Кьиямала бархIи шафагIят бирис».
Дахъал салаватуни илди сецад сари? Илди бегIлара камли 300 сари ва имцIати.
- Дахъал балга-дугIя диреная
Илкьяйдали жумягI бархIи ЧевяхIси Аллагьлизи ﷻ тиладидикIеная. ЖумягI бархIилизиб манзил лебси саби дугIя кьабулбируси. Абу Гьурайрани буриб Идбагли ﷺ бурибси: «ЖумягI бархIи манзил лебси саби, балга кьабулбируси, бусурмай дехIибала, балга-дугIя дирухIели, ил манзилличи къаршибикалли, ЧевяхIси Кьудратла ВегIли чараагарли кьабулбируси ва тиладибарибси бетурхуси саби. Ва Идбагли ﷺ сунела някъличил чебаахъиб ил биштIаси манзил биъни, ил сягIятунадли даимбируси ахIен.
- БегIлара жагати палтар челгьес
Илкьяйдали жумягI бархIи гIяхIси саби, миск ва сивак пайдаладирес. Чи жумягI бархIи кьаркьалара бирцили, миск ва сивак пайдаладарили, умути (яра сагати) гIяхIти палтар чегьурли, мижитлизи укьяллира ил адамла бунагьуни умудирути сари (ил кафарат саби) гIергъиси жумягI бархIи сабаайчи.
- Жявли мижитлизи укьес
Чи кьаркьалара умубарили, лерил чедир гьандушибтира дарили, жявли, цаибил сягIятлизив мижитлизи укьяллира, илини валри садакьалис бутIибсигъуна бируси саби. КIиибил сягIятлизив чи укьяллира – кьял кьурбанбарибсигъуна, хIябъибил сягIятлизив – кигьа, авъибил – гIяргIя, шуибил – гидгари садакьалис бедибсиван вируси сай. Сецадла жявли укьяллира адамли илцадра халаси шабагъат сархуси сай.
- ВягIза бирухIели лехIяхъни
Дебали мягIничебси саби хутIба бирухIели лехIяхъни. Имам ГIяхIмадли баахъибси Идбагла ﷺ хIядислизиб бурили саби: «Имамли жумягI бархIи вягIза бирухIели гъайикIуси адам жузи архуси эмхIеличи мешуси сай». ЭмхIели жузи архули хьалли, илини балуси ахIен илдазиб селичила белкIунсил, я иргъуси ахIен. ГъайикIусилизи дугьбачил лехIкахъахъес бурусира вархли жумягI бархIила шабагъат агарли кавлуси сай. ЛехIяхъахъес багьандан някъли лишайчил чебаахъес гIягIниси саби.
Гьачам Идбагли ﷺ хутIба бирухIели, илини сура «Табарак» (аль- мульк) белчIун. Ца асхIяб – Абу Заррли цархIиллизи хьарбаиб, мурт бархьибсирил ил сура, нуни гьалаб хIебакьира или. Итилли лишанбариб лехIкахъахъес. ГIур таманбиубли гIергъи илини хьарбаиб, сен сунес жаваб хIегибал. КIиибил асхIяб – Убайли буриб ил гъайикIни багьандан сегъуналра шабагъат агарли калниличила. ИлхIели Абу Зарр Ибагличи ﷺ вякьи хьарбаиб. Идбаглира ﷺ марбариб ил шабагъат агарли калниличила.
Ил багьандан дебали мягIничебси саби жумягI бархIила вягIзаличив гъайхIейкIес, ва цархIилтас лишанни чебиахъес.
- Имамличи гъамли кайэс
Аллагьла Расулли ﷺ бурибсири: «ХIуша жумягIла дехIибайчи даширая ва имамла мякьла кадиреная».
Илкьяйдали гIяхIси саби имам хутIбаличи дуравхъайчи мижитлизи укьни. ХIядислизиб бурили саби: «ЖумягI бархIи малаикуни мижитла дякьличи кабиили, кIапIилизи гьарил вакIибсила у лукIуси саби. Имамли вягIза бехIбихьес дуравхъунхIели, илдани кIапIри кьяпIдирути сари».
ИлхIели суал хьарбаибсири, илис гIергъи бакIибтала жумягIла дехIибала кьабулхIедирутив? Кьабулдирути сари, амма илдала уми малаикунала сияхIлизир агара. Кьиямала бархIи илди кIапIри гьаргдарибхIели ил сияхIлизир кьанбиубтала уми хIедирар.
Дебали дигесилизи халбируси саби, имамли салам бедили гIергъи, кайибси мерличивад вяшхIевхъи 7 – на сураби «Аль-ФатихIа», «Ихляс», «Ан-нас» ва «Фалакь» дучIни.
Аллагьла Расулли бурибсири ﷺ, мягIна: «Имамли дехIибала тамандарили гIергъи, чили кайибси мерличив кали, кьяшмира дарсхIедарили 7 – на сураби «Аль-ФатихIа», «Ихляс», «Ан-нас» ва «Фалакь» делчIаллира, Аллагьли ﷻ илала гьаларти ва гIергъити бунагьуни урису. Илкьяйдали шабагъат бедлуга лебил Аллагьличи ﷻ ва Кьиямала бархIиличи бирхаурти адамтала лугIила кьадар».
ЖумягI бархIи илкьяйдали имцIали садакьа ва гIяхIти баркьудлуми дирес гIягIниси саби. Ил бархIи илди имцIадирути сари. ГIяхIси баркьудилис шабагъат 10 - нали имцIабируси саби цархIилти бурхIначил цугбуцалли. Илкьяйдали барибси бунагьра имцIабирар.
Гьайгьайрагу, мяхIкамдеш бирес чебси саби багьана агарли жумягIла дехIибала дархьдалтнилизибад. ХIяйна жумягIла дехIибала дархьдатурсила сунела авараагардешличирли, илала уркIиличи мунапикьла мугьур кабирхъуси саби.
Аллагьла Расулла ﷺ хIядислизиб бурули саби: «Чили хIяйна жумягIла дехIибала багьана агарли дархьдаталлира, ил мунапикь сай. Ва илини 1 мургьила динарла кьадар садакьа бараб». Мунапикьуни чихъали сабил балуси саби нушани. Илгъуна барибсилис, гьайгьайрагу тавба дарес чебси саби ва садакьа барес.
Ахирличиб хIядис гьанбуршис, мягIнара: «Чили кьаркьа умудеш барили, жявли мижитлизи хьурали вакIили, имамла мякьла кайили лехIяхъили, гьар секIал гIягIниси тяхIярли даралли, гьарил кацIибси кьяшла ганзлис Аллагьли ﷻ абзур дус дубуцибсилисгъуна ва дус гIибадат барибсилисгъуна кири лукIуси саби». Илгъуна шабагъат бархьбатни ахмахдеш сабигу.
Аллагьли ﷻ тавфикь бараб нушаб жумягI бархIила суннатуни ва адабуни дузахъес, имканти габ гIяхIти баркьудлуми имцIали дирахъес ва бунагьуначирад гьарахъдикахъес. ЧевяхIсини нушала уммат мяхIкамбараб вайдешуназибад, балагьуназибад ва фитнабазибад, ва нуша лерилра нушала Идбагличил ﷺ цаладяхъяба Жаннатуль Фирдавслизир. Амин!