УргIебси жинсла тухтурличи дугьаизни

ШаригIятла умцантачиб

Мурул адамтира хьунул адамтира, зягIипбикалли, ил анцIбукьлис сегъуналра кьадри хIелугули, ургIебси жинсла тухтуртачи дугьабилзули бирар, гIягIнити тухтурти вегIла жинсла лебли биалра. Аммаки, шаригIятла кьанунти хIясибли, хьунул адамлис мурул адам-тухтурличи рукьес, мурул адамлис хьунул адамличи укьес кьяйдали, асубирар белгити шуртIразибцун. ЗягIипти хьунул адамти дяхънушадеш дузахъути хьунул адамтала кумекличил арабирнила ва дурхIни биркьухIели кумекбирнила манзил арбякьи саби. БусягIят мурул адамтани чус хьунул адамла биркIантачил ва физиологияличил дархдасунти санигIятуни – акушерла ва гинекологла -- чердикIили сари. Гьала хили бурехIе, ургIебси жинсла тухтурли, халаси чараагардеш агарли, зягIипсиличи хIерэс асубируси ахIен. Хаслира урологли, гинекологли ва акушерли, сенахIенну ишхIелла замана кIелра жинсла гIягIниси журала баари специалистуни леб. Даршал дусра-сера гьалаб мурул адам-гинекологли хьунул адамличи хIеруди бирниличила яра мурул адам-акушерли сагали алкIуси кьабулвирниличила гъайра биэс хIебири. Ашкарливан, шаригIятли нушаб къадагъабирули саби ургIебси жинсла гIявратличи хIерикIахъес (хунул адамтала гIявратлизи халбируси саби дяхIра бекI някъбира ахIенси лебилра кьаркьала, мурул адамтала – къуда каниличибад кьукьубачи бикайчи кьаркьа бутIа).

«Мингьаж-тIалибин» жузлизиб Имам ан-Нававили лукIули сай къячикесцун ахIи хIеризахъесра къадагъабируси саби. Амма асубирар илизиб хIяжатдеш акIалли, мисаллис, зягIипси аравирухIели. Имам аш-Шарбинили бурули сай: «ХIерэс ва къячикес хасси чараагардеш акIалли, илкьяйда барес асубируси саби, мисал зягIипси аравируси замана, хIятта мурулдеш-хьунулдешла биркIантачи къячикес гIягIнидеш акIаллира. СенахIенну илгъуна секIал къадагъабарнилизиб халаси къияндеш леб. Мурул адамлис асубируси саби хьунул адам-тухтурличив аравиэс ва илкьяйдали – ургIеблира. Амма хьунул адам арарирухIели, мякьлав шаригIят хIясибли сунечил магьар дихьахъес асухIебируси гъамси тухум, сунела мурул яра сунечи умут бихьеси хьунул адам биэс гIягIнити саби. Ца мурул адамличил кIел хьунул адам дяхI-дяхIли кални бахъалгъунти бусурмантала гIялимтани гьалаб чебиули саби. Белгиси журала санигIятличи регIриубси хьунул адам агнира ил шартIлизи кабурхули саби. ЦагьатIи шартI саби, бусурман тухтур левли, тухтур мурул адам зимий (бусурмантала улкализив хIерируси бусурмандешлизив ахIенси адам) гъамхIерни. Эгер нушани хьунул адам арариахъес багьандан хIерирхуси хьунул адам ва бусурман тухтур мурул адам ахIи, цархIил варгес хIедиахIелли, хIерирхуси хьунул адам черриркIехIе, сенахIенну къадагъала мераначи илала хIер ва ил къячрикни мурул адамлайчир кункти сари.

Имам аль-Булькинили зягIипсиличи хIеризахъес асубирути адамтала гьаб-гIергъидеш ва низам далдикахъиб. Эгер зягIипси хьунул адам риалли, илала арадешличир къарауйчир бусурман хьунул адам риэс гIягIниси сари, илгъуна лерли хIериалли - жагьхIейубси бусурман дурхIя, гIур бусурман ахIенси дурхIя, жагьдешла гIямруличи хIеибси, илис гIергъи – хIерирхуси хьунул адам, гIур илала мяхIрам (сунечил магьар асухIебируси гъамси тухум)- бусурман, илис гIергъи бусурман ахIенси мяхIрам, гIур – гIядатла бусурман мурул адам, ва чIянкIли илис гIергъицун бусурман ахIенси мурул адам. «аль-Кафи» бикIуси жузлизиб гIурра белкIи саби тухтур вегI вирхуси виэс гIягIниси сай ва илгъуна левли, дирхала агарсиличи укьяхъес къадагъабирули саби. Имам аль-Маъвадили кIел гьатIи шартI чедатур

1) зягIипси ахтардивирухIели илдала ургаб дигайла бархбас хIебирниличи дирхала биъни,

2) чархла бутIа гIягIнисиличиб имцIали гьаргхIебиахъни. «Мугънил-мухIтаж» жузлизи белкIи саби: «УрхIла хьунул адамличи хIерикIес ва къячикес къадагъабируси саби илизиб чараагарси хIяжатдеш лебли хIебиалли. Илизиб хIяжатдеш лебли биалли, асубируси саби. ХIяжатдешлизи халдирути сари ишди гIергъити аги-кьяйда (гьалар-гьаларти хIябдехIлизив хIерикIесцун саби асубируси): 1) Вачар-чакарла шайчирти вягIдурти дилгьухIели; 2) Судличир бикьридеш дирухIели ва хIисаб-суал кайсухIели;

3) Динна багьудлумачи руркъухIели, чараагартачи кьяйдали, маслигIятдирутачира;

4) ЗягIипси аравирухIели ва илис къуллукъ гIеббурцухIели, сенкIун ил къадагъабарнили аги декIбирахъу. Ислам биалли кункдешунала ва къияндешуни агардарнила дин саби. Кьуръайзи белкIи саби: «ЧевяхIсини диннизир къияндешуни хIедиахъуб» (сура «аль-Хадж», аят 78). Тухтур мурул адамлис лерилра секIайчи хIерилзахъес ихтияр леб, илизиб зягIипси аравирнила хIяжатдеш лебли биалли. Муслимли баахъибси хIядислизиб бурили саби: «Гьарил изайс дарман лебси саби» (СахIихIу Муслим, 4084). Аравирес гIягIнили биънила хIекьлизиб Идбагла ﷺ валликьяна Жабирли нушачи баахъибси хIядисли бикьридеш дирули сари: «Саламла умматли Расулуллагьлизи ﷺ хIи кадатахъес ихтияр сасиб. ИлхIели Идбагли ﷺ Абу Зубайтузи хъарбариб илис илала хIи кадатахъес». Мурул адамлис хьунул адам сагърарахъес ихтияр бирули саби иличи хIяжатдеш лебли биалли, илхIелира ил арараресил хьунул адам агарли риалли. Илкьяйдали хьунул адамлис ихтияр леб мурул адам араварахъес, илизиб гIягIнидеш лебли биалли ва тухтур мурул адам хIейалли. Биалра, мурул адамлис хьунул адам арарарес ихтияр агара мякьлав мяхIрам, мурул яра дирхала бихьибси хьунул адам хIебиалли.

Эгер динна кьяйдурти дузахъуси ва Аллагьлизивад ﷻ урухкIуси тухтур дакIуухъалли, цархIилличи укьяхъес къадагъабирули саби. ШаригIятли ургIебси жинсла адамличи къячикахъес ва хIерикIахъес ил аравирнила мурадличилцун ихтияр бируси саби, илхIелира хIяжатдеш акIни хIясибли (араварес гIягIнисиличив хIерикIес ва къячикес асухIебирар). ЗягIипси аравируси замана тухтурлис асубируси саби чIянкIли хьунул адамла кьаркьа сунечи хIерхIейзурли гIямал бетхIеруси мерличицун хIеризес илхIелира сунела мяхIрам, мурул, игьдибар бихьибси хьунул адам мякьлаб лебли яра сари арарареси хьунул адам агарли риалли. СенахIенну ца жинсла вакилла хIер къадагъала декIдеш хIясибли кункси саби. Ибн Гьаджарли «ФатхIул-Бари» жузлизиб лукIули саби: «Ил масъалаличила гъайдикIахIелли, урхIла адамтачиб арадеш къулайбарес асубируси саби чараагардеш акIалли ва асубирути дазурби кадилзахъути сари хIяжатдеш хIясибли…». «Мабади аль-мугIашира аззавджия» жузлизиб бурили саби: «Сай гинеколог яра акушер виубли хьалли тухтурлис сеналра асубируси ахIен хьунул адамла къадагъалати мераначи хIеризес, эгер ил шайчир тухтур хьунул адам лерли риалли. Эгер тухтур мурул адамли хьунул адамличи хIеруди бирули, ил арарирули яра дурхIя варкьахъес кумекбирули виалли, илини чейсуси саби хьунул адамла кьаркьайзирти чехIедаили гIямал бетарути бутIни кIапIкадарес». («Мабади аль-муашира аззавджия»; «Аль-фикьгьуль-ислами» жузазирад).

МУХIЯММАД МУХIЯММАДРАСУЛОВ