ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси
ГIергъиси манзил декIарбиркниличил дархдасунти дахъал суалти хьардиули сари. Илди баяндарес багьандан иш белкI гьалабирхьулра. ДекIарвикни – хьунуйчилти бархбасуни къябаъни саби дугьбачил, белкIличил ва мез хIедалусилис лишантачил. Ислам динни хъайчикабиъни цахIнаб хIербирнила вягIда кьяйдали чебиахъули саби, чIянкIли бегIла гIергъиси дазули бетаурхIелицун саби магьар кабуршуси (тIалакь – гIяраб мезличибад шурбаталли).
Магьарли ряхIятдеш, паргъатдеш ва челябкьлаличи бирхаудичебдеш лерхути сари мурул-хьунуйсцун ахIенну илдала биштIатасра дархли. Магьар кабушни – ислам диннизиб Аллагьлис ﷻ бегIлара хIейгуси баркьудилизи халбируси саби, Сунени асударибтазибад. Ил бегIлара гIергъиси саби гьимбукIибти даршубарес лерилра тяхIурти далдуцили гIергъицун бируси.
Эгер мурул-хьуна ургаб жал бетаалли ва сабицун балбикес хIебиралли, илди кIелрала хъалибаргуназибтани кумекбарес чебиркур мурул-хьунул даршубарес багьандан. Аллагьли ﷻ Кьуръайзиб хъарбариб (мягIна): «ХIуша мурул-хьуна ургаб кьиддадеш алкIан или урухкIадалли, илдачи кIелра шайзибти бархьдешгIебти адамти бархьая. Илди кIелралис илди даршубарес дигалли, Аллагьли ﷻ илди даршубиру».
Магьар кабушни хIейгеси ва балтIуси анцIбукь саби, сенахIенну иличибли хъалибаргла даража беткайхъуси саби ва ил тIутIубируси саби. Амма цацахIели ил агарли гIямал хIебирули саби: эгер хъалибарглизивси цалис гIязабти лерхули диалли, яра муруй хъалибарглис бекIахъ кабихьес бажардихIеркули виалли, илдазивад ца гIякьлулизивад ухъи виалли яра хъабиънила чебла ахъес хIейрули виалли. ЧевяхIсини ил тяхIярлизиб уркIецIибарили, магьар кабушни асубирахъули саби, ил сегъуна-биалра бунагьличил барххIебасахъи.
Бахъалгъунтани магьар кабуршнила тяхIяр-кьяйда далули ахIен ва чус дигуси кьяйда ва гьанбикибхIели декIарбиркнила дугьби – тIалакь дурули саби. ГIур биалли саби къалабабикни ва чула хатIа аргъили ца имамличибад итил имамличи дуцIбикIули саби даршубиэс гьуни баргес багьандан. Илгъуна анцIбукьлизи хIейкес багьандан, бусурман адамлис декIарвиркнила яра цархIилтира шаригIятла суалтазив Кьудратла ВегIли кадизахъурти дазурби дулэс асухIебирар.
ДекIарвиркухIели магьар кабушнила дугьби дурес гIягIниси саби дархьли яра гьарли ахIи. ДекIардеш агара илди бикьруми лебли дурибтил яра ахIенал, хьунуй дакьибтил яра ахIенал. Мисаллис, «тIалакь» дев, яра цархIил жураличил: «Ну хIечил декIарикира», «нуни хIед тIалакь лугулра», «хIу декIаррикибсири», «хIу дила хьунул ахIенри» ва иличи мешути цархIилтира дугьби.
ДекIарбиркнила шуртIри
Магьар кабушни – хьунуйчилти бархбасуни къябаъни багьандан, гIягIнити шуртIри дузахъес чебиркур илди дурухIелира, дурили гIергъира.
Цаибил. АсухIебирар хьунуйс тIалакь бедес ил хIяйзлизирси (хIилариубси) замана. Муруй хьунуйзи илгъуна хIяйчирхIели илди дугьби дурили декIарикалли, илини къадагъаласи бирули сай. Эгер ил къадагъаличи хIерхIеили, муруй магьар кабушалли ил гьарли-марсилизи халбиру.
КIиибил. Эгер хIяйзлариъни таманбиубли гIергъи мура-хьуна ургабси гъамдеш бетаурли биалли, илис тIалакь бедес къадагъабарибси саби. Ил тIашизес гIягIниси саби сагаси хIяйзла манзил бакIайчи. Ил таманбиубли гIергъи, ил хьунуйчил барх гъамдеш бетаайчи декIарикес вирар. Къадагъаласи биалра, илхIели магьар кабушалли, ил гьарли-марси саби.
ХIябъибил. ДекIариркухIели цагьакIли хIяйна магьар кабушниличила бурни хIейгеси саби, ца тIалакь бедалли баибси саби, сенахIенну иличибли мурул сунела мурадличи ваэс вирар ва хьунул чаррарес, гIиддала замана арбукьяйчи пикри барсбаралли. Эгер илини хIяйна тIалакь бедалли, илини хьунул чаррарес хIейрар ил цархIиллис шери рякьи, иличил барх мура-хьуна ургабси гъамдеш бетаурли ва илизирад декIаррикили (яра ил вебкIили) гIергъи ахIенси, илхIелира гIиддала замана арбякьунхIели сари ил сунела цаибил муруйс шери рукьес рируси.
ГIяхIси саби тIалакьла дугьби дурибхIели ца базла кьадарла манзил ургаб арбукьни, цархIилван буралли, хIяйзла замана таманбиубхIели ца тIалакь бедни. ХIейгеси саби: «ХIу декIаррикибсири» или кIина яра хIяйна бурни.
ЧевяхIси Аллагьли ﷻ Кьуръайзиб буриб: «Ва Идбаг ﷺ! ХIуша (бусурманти) хьунрачил декIардикес дигухIели, кабизахъурси манзил хIясибли дикIардиркеная (чарбарес имкан биахъес) ва Аллагьлизирад ﷻ урухкIеная, (мутIигIли диирая илала хъарбаркьуначи ва къадагълумачи).
Ил аятлизиб «кабизахъурси манзил хIясибли» ибсила мягIна саби хьуна хIяйзла манзил таманбиъни ва дехIибала дирес асубирни.
Гьачам Аллагьла Расулличи ﷺ ца адам вакIили буриб сай хьунуйчил хIяйна тIалакь бедили декIарикниличила. Идбаг ﷺ иличи гьимукIили викIар: «ХIу Аллагьла ﷻ Кунгличил хIязтани виркьулрив!? НукIун хIуша-ургав сайра».
Авъибил. Хьунул адамли гIиддала манзил бузахъес гIягIнили биъни. ДекIаррикибхIелла гIидда – ил манзил саби, хьунул адам кIинайс шери рукьес асухIебируси, эгер муруйчилси гъамдеш бетаурли биалли.
Шуибил. Хьунул адам муруйс къадагъаласи сари, эгер илини илис ца яра кIел тIалакь дедили виалли, ва гIур чаррарили хIейалли гIиддала манзил таманбиайчи. ЦархIилван буралли: «Нуни хIу чаррирулри», яра «ХIу дила хьунул сарри» ибти дугьбачил гIиддала манзил таманбиайчи (ил манзил таманбиайчи цархIиллис шери рукьес асухIебирар) ил чархIераралли, ил муруйс къадагъаласи сари.
(Хьарахъуд бирар)
