бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ЦIудара гIинци мура

ЦIудара гIинци мура

(Черный тмин)

МяхIяммад ХIяжиев – гIялим-химик, халкьла медицинала профессор сай. 90-ибти дусмачивад илини цIудара гIинци мура руркъес вехIихьибси сай. ИтхIели илис сабабли биуб МяхIяммад Идбагла r хIядис: «ЦIудара гIинци мурали лерилра излуми сагъдируси вирар, бебкIала ахIенси». ГIялимли илис гIилмулашалти далилти даргес кьасбариб. Иличила ихтилатлизиб бурехIе.

- МяхIяммад ГIисаевич, сен ил кьарлис лерил излумала дарман или ируси, селизиба дигIяндеш?

- Ил кьар лебил дунъяличирти кьарлизирад дирути дармунтала гьабкьяна саби. Илизир дахъал кьаркьайс пайдалати секIал лерти сари. Илдазибад ца тимохинон, суненира демдрила (ракла) клеткаби дубкIахъуси. Илкьяйдали азирцад микроэлементуни, макроэлементуни, аминокислотаби, флавоноидуни лерти сари. Ил кьар бусягIятла замана тамай бяркъурли ахIен. Дила пикрили, ил хьулчили буцили челябкьлализир дахъал дармунтала жураби дурайу.

- Се гIяхIси, кьукьри яра гIявадеш?

- Нушала улкализиб гьаман гIявадеш пайдалабиру, амма бархьагарли, ил сабабли дулекIла цIерхьдеш (гепатоз) бетарахъули бирар. ГIяхIси асарбируси саби кьукьрани, илдазир лерил пайдалати секIал лерти сари, гIявадеш дурайухIели илизи кахIедерхурти.

- Кьукьри секьяйда пайдаладирути?

- Дахъал жураби лер: лерти кьяйда деркес вирар, чяй дарес, илди какьурти шинна ружери бакIахъили дужесра. Илди кьукьрачилра чимхъа-умхитIла излумала бегIтас мяхIкамли виэс гIягIниси саби. Тухтуртачи вякьи, вегIла кьаркьайчила якьинти баянти касилицун саби цIудара гIинци мура пайдаладирути. МяхIкамдешлис (профилактика) бархIилис 1-3 грамм пайдаладарес вирар. ЗягIиптас биалли – 20 грамм. Бемдрила изала лебтас илала кьадар гьатIира имцIаси саби. ГIявадешличила буралли – мяхIкамдешлис 1 чяйла кьулса бархIилис, зягIиптас савли ва бархIехъ 1 чяйла кьулса, декIли зягIиптас 3 чяйла кьулса бархIилис. 1 баз пайдалабирули, гIур бамсриахъес, декIли зягIиптас 3 баз бужули, гIур бамсриахъес.

- БиштIати дурхIнас? - 3 дус биайчи 1-3 кIантI гIявадешла, дус виубсилис - 1 кIант, 2 дус биубтас – 2 кIантI, 3 дус биубтас – 3 кIантI. 3 дусличибад 6-личи бикайчи 6 кIантIличи адикахъес асубирар, 10 дусличи бикайчи чяйла кьулсала 1\4.

- Сегъунти излуми диалли асухIебируси? - Кьаркьа чехIейсудеш бирни багьандан, чимхъала язва лебтас, гIявадеш бицIахъуси ферментуни агартас, уркIила-тумла 3-ибил ва 4- ибил даражала излуми лертасра асухIебирар. БахъхIи пайдалабиралли, дулекIла цIерхьдеш биэсра бирар.

- Секьяйда декIарбируси гIяхIси жура?

- ГIявадеш исухIели, кьутIкьуси гIяхIси саби или исути бирар. КьутIкьудеш лугути илизибси тимол ва карвакрол секIултани саби, амма кьутIкьудеш бахъхIи биубси гIявадешлира дураэс бирар. - СецадхIи дихIес асубируси гIявадеш ва кьукьри? - Нушачирти гIявадеш ва кьукьри мурт дураибтил багьес гьамадли ахIен, сенахIенну, тукентази даибхIейчирад саби замана балуси. Ил багьандан 6 базличирад дусличи дикайчи цIябси мерличир дихIес асубирар. Шаласи мерличиб бихIялли, тимохинонна кьадар дебали камбируси саби.

- ЦIудара гIинци мурали кумекбарибтала анцIбукьуначила гьанбуша.

- Нушани цIудара гIинци мура ва илизирад дарибти дармунти гепатит С изала лебсилис пайдаладарибтири. Илизир 2 млн. 300 азир вирус даргибтири. Базла гIергъи вирусунала кьадар 62 азирличи кабикибсири. Илкьяйдали гепатит В изала лебсилисра кумекбариб. Илизир 12 млн. вирус даргибтири. 2,5 базла духIнар агардарибтири 1 млн. 999 вирус, ва 6 базла рухIнар ил тамай сагъкариубсири. Москвализибси Д.Ивановскийла уличилси вирусологияла Институтлизиб цIудара гIинци мурализирад дарибти дармунти ахтардидарибтири. Илаб якьинни кабизахъур, илдазирти тимохинонни гепатит алкIахъути инфекцияби цархIилти дармунтати 100-ли хъярхъли дубкIахъули диъни. ЦархIилаван буралли, 100 процентла гепатитла вирусуни дубкIахъули сари, ва ил хIялумцIла марбирути далилти лер.

- ЦархIилти улкназиб ил пайдалабирулив?

- Гьанна ил лебил дунъяличиб машгьурбиубли саби. Дурала улкнала гIялимти тимохинон пайдалабирес бурсибиубли саби. Россияли СНГ-ла улкназибад бегI гьалаб абхьибси саби тимохинон, гьанна ил хьулчилизи буцили онкологияли зягIиптас дармунти дурайэс кьасбарилра. Лабораториялизиб тимохиноннизирад синтез барили, гIягIнити секIал дирес дигулра. Западлизиб тимохинон дурайанбиубли саби.

- ХIуни тимохинон лебал агарал дурадеркIибти хIялумцIлабачила бурили дигахъира.

- Нушани цIудара гIинци мура ва илала гIявадешличилти дахъал шишни ахтардидарира ва тимохинон агартира урдухъун. СенахIенну илди кьар дурчухIели, цархIил мерличи дурхьухIели, дирцухIели диэс гIягIнити тяхIярла шуртIри ва тIалабуни дулъули сари. Ил багьандан асибтани гIягIниси тяхIярла асар хIебаресра асубирар. Нушачи гавлаг бархьибсири ГIярабиялизибад, амма илабра аги тимохинон.

- Секьяйда багьес вируси цIудара гIинци мурализиб яра илала гIявадешлизиб тимохинон лебал яра агарал?

- ГIядатла адамли багьес хIейрар. Амма илди делгIули, исули, дирцули ва гIявадеш башахъули бузути бизнесментачи хъарси саби ахтарди дураберкIес ва кабизахъес. Ил нушала лабораториялизибра хIялумцIес вирар. ИлхIели илдани бурес бирар: «Нушала продуктлизиб их кьадарла тимохинон, тимол ва карвакрол леб» или. ХIурматла предпринимательти ва бизнесменти, бегI гьалаб анализ дураберкIая. БухIнаб се лебал белгибарилицун, гIур гьалабирхьеная адамтас хIушала продукт. БалхIебалули секIал мабирцидая. Арали датабая.

ШУРБАТУРСИ –НАИДА ГЪУРУЕВА

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...


Ахиратлис дугIя

Кьиямала бархIи хIисаб-суал дирухIели кункдеш акIахъес бучIуси саби, гьар бархIи 25 – йна бучIни гIяхIси саби: «Аллагьумма барик ли филь-мавти ва фи ма багIд-аль-мавти». МягIна: «Я Аллагь ﷻ, ну убкIухIели баракат ва кункдеш га, илкьяйдали вебкIили гIергъира». Кьиямала бархIи лебилар идбагунала...


ТаравихIла дехIибала

ТаравихIла дехIибала дехIдирхьути сари дуббуцарла Рамазан базла цаибил бархIилис гьалабси дуги, тамандиру Хала БархIилис гьалабси дуги (Хала Дугилизир хIедиру ).   ТаравихIуни мижитлизир жамигIятличил дарни къулайси ва дебали дурхъаси саби, амма имкан агара биалли, хъулир даресра асубирар....


Гьарун Идбаг

Гьарун ГIимранна урши сай. Илала насаб Якьуб Идбагла урши Лавичи абиуси саби. Гьарунна идбагдеш илала узи Мусала идбагдешличил чIумали дархдасунтири.   Египетлизиб зубартас ва канчанас сужда бирути египетлантани бекIдеш дирес бехIбихьиб. Илди Израилла халкьличи мучлаагарли хIербикIутири ва...


Ан-Низамия мадрасалис – 950 дус

ДР -ла тах шагьарлизиб халаси халкьани-ургабси мажлис бетерхур, ан-Низамия мадраса акIахъубхIейчибад 950 дус дикнилис хасбарибси. Ил исламла дунъяла ургарти даршдусмала бегIлара мягIничебтазибад цали бируси багьудила центр саби.   2025 ибил дусла декабрь базличиб МяхIячкъалализиб лебил...