Чаз соцсетри пехилвал ийиз чирзава
Фикирдиз гъваш: куьн соцсетриз килигзава. Ингье квез чизвай касди Турцияда гьуьлуьн патав шикилар янава, санал кIвалахзавайда вич кIвалахал хкаж хьана лугьуз дамахзава, виликдай са классда кIелайда лагьайтIа, квартира маса къачунва. Куьне телефон эцигзава, амма къене са тIимил къалабулух гьатнава. Чидай гьисс яни? Им пехилвал я – ам соцсетри алай девирдин инсанрихъ гьамиша галай юлдашдиз элкъуьрнавай гьисс я.
Пехилвал гьамиша авайди тир, амма виликдай адаз тайинвал авай: чавай чун къуншидихъ ва я санал кIвалахзавайдахъ галаз гекъигиз жезвай. Соцсетри лагьайтIа, и кьил а кьил авачир «лап хъсан уьмуьррин парад» арадал гъана. Чаз агъзурралди инсанар аквазва – абурун агалкьунар, сиягьатар, рафтарвилер. Ахтармишунри тестикьарзава: инсанди гьикьван гзаф вахт соцсетра акъудайтIа, гьакьван адан рикIик къалабулух гзаф жезва ва вичелай нарази жезва. Копенгагендин Университетдин алимри ахтармишун тухвана: инсанрин са десте соцсетриз килигиз давамарзавай, муькуьда лагьайтIа, ара атIана. Са гьафтедилай кьвед лагьай дестедин уьмуьрдал рази хьунин дережа 18%-дин хкаж хьана. Вучиз? Абуру чеб гьамиша масабурухъ галаз гекъигун акъвазарна.
Бес вучиз гекъигуни инсандин рикI тIарзава?
Психологри гъавурда твазва: соцсетра чаз аквазвайди гьакъикъат туш, чарадан «цифровой тамаша» я. Инсанри къалурзавайди анжах кукIвар я – бахтлу вахтар, гъалибвилер, шадвилер. Теспачавал, шаклувилер, кар кьиле тефин – ибур анай таквазвай шейэр я. «Медиадин психология» журналда чапнавай 2022-йисан ахтармишуни къалурна: 70% пользователри хиве кьазва хьи, соцсетриз акъудун патал абуру анжах «лап хъсан» вакъиаяр хкязава. Чна чи адетдин кIвалахдай йикъар чарабурун буш хиялрихъ галаз гекъигзава – ва кумукьзава.
Идан патахъай иллаки жегьилар зайиф я. Чеб гьеле арадиз къвезмай жаванри гзаф вахтара соцсетар уьмуьрдин ктаб хьиз кьабулзава. Эгер масабуруз агъзурралди лайкар, туьнт вакъиаяр ва машгьурвал аватIа, амма ваз авачтIа, адалатсузвилин гьисс арадал къвезва. Алимри гьатта «цифровой пехилвал» лугьудай термин туькIуьрна – им чарадан онлайн-агалкьуни арадал гъанвай кефи чIурдай гьисс я. Ам а кардалди хаталу я хьи, ада инсандив вич зегьле тухудай къайдада тухуз тада: гьамиша лайкар ахтармишиз, «шикилар патал» герек авачир шейэр къачуз ва я гьатта депрессиядал гъун мумкин я.
Амма хъсан хабарарни ава: пехилвал себебдиз элкъуьриз жеда. Психологри жуваз гьакIан суал гун меслят къалурзава: «И постуна зак куь хкIурна?» Мумкин я, куь мурадни сиягьатдиз фин ва я кIвалах дегишарун я. АкI ятIа, им кар авун патал сигнал хьиз кьабулиз жеда – са чкадиз физ гьазур хьун ва я курсариз фин. Кьилинди – «адаз ава» лугьудай фикир «завай жеда» лугьудай фикирдалди дегишарун я.
Чна вуч ийида?
Сад лагьайди, рикIел хуьн: гьар са «лап хъсан» аккаунтдихъ галайди адетдин инсан я, гьа гьахьтин шаклувилер ва месэлаяр авай.
Кьвед лагьайди, соцсетра жезвай вахтунал кьадар эцигун – йикъа 30 декьикьадал кьван. Эхирни, мукьвал-мукьвал жуван уьмуьрдиз фильтраяр алачиз фикир гун: пакаман къагьве, гъвечIи шадвилер, дустарихъ галаз сейр авун.
Соцсетрин девирда пехилвал – им маса экуьни гадарзавай серин я. Амма жуван экв кутуртIа, ам квахьда.
