ЧIал амай кьван миллет квахьдач
ЧIал амай кьван миллет квахьдач
Аялдиз тербия гун, адаз вич тухунин къайдаяр чирун – лап важиблу месэла я, ам неинки диде-бубадин вилик, гьакI вири жемятдин вилик акъвазнава. Адакай гзаф лугьузва, вучиз лагьайтIа аялар – чи гележег я. Къенин аялар гьихьтинбур яз чIехи жедатIа, адалай чи жемятдин гележег аслу я. Нагагь жегьил несилдивай вичик иман, ахлакь, Ватандихъ кIанивал кутаз хьайитIа, гележегдин патахъай секин хьайитIа жеда. ТахьайтIа – вири пис я. Тербия авачиз садни амукьзавайди туш, амма ам гьихьтинди я: дуьзди яни, тахьайтIа чIуруди? Месэла гьа ина ава.
Чи девирда интернетдай къвезвай информацияди, кьилди къачуртIа социальный сетрай къвезвай, аялриз диде-бубайрилай гзаф таъсир ийизва. И чешмеяр асул гьисабдай алай девирдин жегьилрин муаллимар ва тербиячияр я. Гьелбетда, пис тушир, эгер информациядин и къати селди мягькем тахьанвай аялрин акьулдиз хъсан ва менфятлу затIар чирзавайтIа. Амма, чаз аквазвайвал, им, гьайиф хьи, акI туш.
Эгер инлай кьулухъни гьа и къайдада хьайитIа, чун дегишардай лайихлу несил чаз бажагьат аквада. Ам квахьун мумкин я. И къалабулухдал алава хъжезвай кар мад ам я хьи, гаджетрин «тербиядик» акатай инсандиз вичин кьетIенвал амукьзавач. Вири акахьзава, «халкь», «миллет» гафарин мана къиметсуз жезва. ГьакIан азад инсан арадал къвезва. Вичин халкьдикай ва дувулрикай азад. Чун Аллагьди ﷻ тайин халкьдин векилар хьиз, чпин тафаватлу ийидай кьетIен лишанар аваз халкьнава, абур чириз итижлу жедайвал ва а халкьдин векилрихъ галаз рахаз алахъдайвал. А вири инсанар сад хьтинбур хьайила, абур низ итижлу жеда кьван? Анжах са инопланетянриз.
Вичин тарих, вич гьи халкьдикай ятIа адан адетар ва къилихар чин тийизвай, хайи чIалал рахаз тежезвай инсан – космополит я, яни милли медениятдин къиметлувал инкар ийизвай кас. Адан рикI са халкьдихъни, са чкадихъни кикIанвач, ам – «дуьньядин ватанэгьли» я. Зи фикирдалди, им хъсан туш. Завай хабар кьуртIа – абур манкуртар я: чпин халкьдик кумачир рухваяр ва рушар. Гена абурун къаншарда авайбур ава – чпин ватан ва халкь кIанзавай, абуруз вафалубур. Вири девирра миллетдиз вафалу инсанар тербияламишун важиблу кар тир. Дугъриданни им – чи везифайрикай сад я.
Вич вири алемдин векил яз гьисабзавай инсандиз вичин халкь вири инсаният хьиз кIанзава жал? Бажагьат. Виридалайни якъин, ахьтин инсанди вичин халкь патал чан гудач, адавай яргъа хьана акъвазда, мумкин я, гьатта вичин халкь кьулухъ галамай ва зарар гузвайдай гьисабда. Чара уьлквейрин вири шейэриз икрам ийиз, багърибур абуру фикир гуниз лайих авайдай гьисабзавач. Аквадай гьалда, уьмуьрдин са арада абур чпин чешмейрилай лап метлеблу жуьреда къерехдиз алатна. Эхь, чи девирда аялриз кьепIинин манияр язавач, дидедин некIедихъ галаз хайи чIалан сес кужумзавач. Ида халкьдин дувулар кьурурзава, амма гужлу тар ярхарун са регьят кар туш. Инсанрин ивида ата-бубайрикай фикир ама. Мумкин я, гьавиляй, чаз хайи чIалан гьавайрин ван атайла, чи фикирдиз абурун тарифлу крарин ва баркалла къазанмишай уьтквем игитрин тарих къвезва, чи иви ргаз башламишзава, къене пата вири кIан пад цавал жезва.
Зи фикирдалди, чна хайи чIалай ва хайи медениятдай къуват къачун лазим я. Тикрар хъувун артуханди жедач, жуван хайи чIал хуьн, кIвале чи ата-бубаяр рахай чIалал рахун лап важиблу я. Чи хайи чIал – им неинки информация агакьардай гьакIан мад са «алат» туш. Хайи чIал – им халкьдин код я. Адан куьмекдалди миллетдин генетикадин рикIел хуьн (память), адан кьетIенвал ва масабуруз ухшар туширвал хуьзва. Халкь тафаватлу ийизвай кьетIенвилер, масабурун арада ада чка кьун – ибур вири чIалан куьмекдалди агакьарзава. Мад чи чIала жув тухуниз ва менталитетдиз таъсир ийизва. Чун гьи чIалал рахазватIа ва фикир ийизватIа, чун гьа халкьдин векилар я. Гьавиляй, эгер чаз къвезмай несилдин къайгъу чIугваз кIанзаватIа, эгер чалай кьулухъ чи миллетдин инсанар амукьна кIанзаватIа, чна чи чIал хуьн ва вилик тухун лазим я. Дидедин чIалал рахазмай инсанар амай кьван, абурун халкь амукьда.
