Фейкрин арада дуьзди
Чун информациядин тIурфан авай девирда яшамиш жезва. Гьар пакамаз, соцсетар ахъаяйла, чун хабаррин къати селдиз гьахьзава – ван алай сиясатдин заявленийрилай гатIумна къалмакъал акъуддай ванерал кьван. И эхир авачир медиапространтвода дуьзвал гзаф вахтара батмиш жезва ва къати, амма тапан хабарар, чи фикир чпел желб ийиз, винел акъатзава. Фейкар гьакъикъатда авай крарихъ устадвилелди кIевзава ва гьакъикъат гьакI чпи-чпиз туькIуьрнавай крарилай тафаватлу ийиз къвердавай четин жезва.
Тапан хабаррин кьадарри тажуб ийизва: анжах 2025-йисан сифте кьиляй Россияда са агъзурни вад вишелай гзаф фейкар ва са миллионни муьжуьд виш агъзур кьван абур чукIурунин дуьшуьшар дуьздал акъудна. Им са чкадиз талукь тир месэла туш – ахтармишунри къалурзава хьи, социальный сетра тапарри йигинвиляй ва инсанрин арада чукIунай гьамиша дуьз хабаррилай алудзава Twitter-да, месела, фейкдин хабарар якъинбурулай 70% фад-фад тикрар жезва ва абур сифте 1500 инсандив ругуд сеферда фад агакьзава. Статистикади кичI кутазва: 60% россиянвияр лап тIимил яз гьафтеда садра фейкрал гьалтзава, абурукай 66%-ди хиве кьазва хьи, са сеферда хьайитIани чеб тапан информациядихъ агъана. Кьудакай пуд респондентдиз тапан информацияда гьакъикъи хатавал аквазва ва идаз делилар ава.
Вучиз фейкар акьван чIалахъардайбур жезва? Вири кар инсанди кьатIунин кьетIенвилера ава. Гьеле 1977-йисуз ачухай «буш хиялди арадал гъайи гьакъикъатдин таъсир»-ди къалурзава: гьикьван мукьвал-мукьвал чал информация гьалтиз хьайитIа, гьакьван гзаф ам дуьз тирди хьиз жезва. МефтIедиз вердиш затIар ишлемишиз регьят я, гьавиляй тикрар жезвай таб яваш-яваш гьакъикъат хьиз кьабулиз башламишзава. Адалай гъейри, ахтармишдалди чIалахъ хьун регьят я. Психологри тайинарна: лугьузвай гьар са фикирдин гъавурда акьун ам фикирдай кьубулунилай башламишзава ва анжах ахпа шаклувал къвезва. И кьил а кьил авачир информациядин сел авай шартIара критикадалди фикир авун гзаф вахтара гьиссерив агакьзавач, ва гьа и кар фейкар туькIуьрзавайбуру чпин хийирдиз ишлемишзава.
Гафарилай крарал: гьикI фейкри гьакъикъат дегишарзава
Тапан информацияди неинки гьакI ягъалмишвиле твазва – адахъ гьакъикъи мусибатлу вакъиайрал гъидай алакьун ава. Индияда WhatsApp-диз акъатай хабарри инсанри са жерге чпи дуван авунар арадал гъана: са йисан къене 30 инсандилай гзаф ажугъламиш хьанвай инсанрин кIеретIди кьена. Абурукай са дуьшуьшда тахсир квачир муьжуьд касдиз «аялар чуьнуьхунин» тапан тахсир кутуналди дуван тавуна кьиникьин жаза гана. Сиясатда ва дяведин акьунра фейкрикай гзаф инсанар кьиникьин яракь жезва.
Технологийри месэла генани артухарзава: дуьньяда дипфейкрин кьадар са йисан къене 118%-дин артух хьанва, идалайни гъейри абурукай 89% сиясатдиз ва гьукуматдин хатасузвилиз талукь я.
Алдатмишдай крарикай хуьн: постправдадин девирда сагъдиз амукьун патал къайдайрин кIватIал
И акахьай алаш-булашда фикир авунин ачухвал гьикI хуьда? Виридаз кьадай рецепт авач, амма ахтармишнавай стратегия ава.
Сад лагьайди, шаклувал кардик кутур. Ажайиб цIийи хабар? Масадал агакьариз тади ийимир – сифте ахтармиша. Малум тушир чешме ва сенсация арадал гъидай кьил? Им мукъаят хьун патал себеб я.
Кьвед лагьайди, тестикьардай затI жагъура. Гьакъикъи информация адет яз са шумуд аслу тушир чешмейри малумарзава, гьа са вахтунда фейк шаклу сайтрин гуьтIуь гьалкъада жеда.
Пуд лагьайди, куьлуь-шуьлуьйриз фикир це. Гьевеслу эвер гунри, бул эвер гунин лишанри, Caps Lock-ди ва орфографиядин гъалатIри агъуз тир еридин фейкар гзаф вахтара дуьздал акъудзава.
