Адалатлу жемят хьунин бине
Алай девирдин жемятда авай виридалайни хци месэлайрикай сад эдеблувал агъуз аватун я. Иллаки ам жегьил несилдин арада гужлуз дуьздал акъатзава. Жегьилри неинки чIехибуруз эдеб хъийизмач, гьакI вири девирра гьуьрмет ийизвайбурузни.
Эдеб – инсанди вич лайихлудаказ тухун, хъсан рафтарвал авун – сагълам жемятдин бинейрикай сад я. Алай девирдин чIехи пай инсанрин алакъайриз талукь тир месэлаяр, адалатсузвал ва тербиядин къиметлувал агъуз аватунни кваз – эдеб тахьунин нетижа яз гьисабайтIа жеда, маса гафаралди лагьайтIа – лазим тир тербия тахьун.
Эдеб – им неинки хъсан хесетар я, адахъ инсандин къилих арадал атун патал кар алай метлеблувал ава. Эдеб – им жемят сагъ-саламат хьун патал, жемятдик акатзавай гьар са касдик гьуьрметлувал, хъсанвал, дуьзвал, муьтIуьгъвал ва маса ерияр кутун я.
Гьар са инсанди вичиз вуч хъсан яз акуртIа гьа кар ийизвай жемят – им вилик фенвай жемят туш. Ам вич арадал атунин сифте кьиле авай ва я вич терг хьунихъ физвай жемятдай гьисабиз жеда. Маса гафаралди лагьайтIа, ам жемятдин анжах амукьаяр я.
Эдебди инсандин уьмуьр гуьрчегарзава ва инсанриз адан хъсан терефар къалурзава, гьатта ада вичи абур чуьнуьхиз хьайитIани. Эдеб иман гъанвайдан яракьдай ва я адан хъсан рекьин юлдашдай гьисабиз жеда. Вахт алатуникди адан къиметлувал квахьзавач ва ам рикIелай алатзавач, гьатта адан иеси кьейитIани.
Анжах бязибуру фикирзава хьи, абуруз хъсан инсандин къилих ава ва чпин хсуси нукьсанар аквазвач. Нагагь инсандиз вичин айибар ва нукьсанар фагьумиз чир хьайитIа, адаз эдеб ийиз чир жеда ва адаз ийизвай туьгьметрин кьадар хейлин тIимил жеда.
Къе инсанар чеб, чпин парталар, машин, кIвал ва амай маса крар безетмишиз алахъзава, амма мусурмандин къилих дуьньядин и вири няметрилай гуьрчег хьун лазим я ва адан крар гафарилай хейлин артух хьана кIанда.
Эдеб авуни хьиз инсан са затIунини чара ийизвач, амма иер партал, машин, кIвал ва масабур – им халис къиметлу затIар акван тийизвайбурун вилериз кIвахзавай руг я. Ахьтин къилихдиз – эдеб квай – анжах лайихлу инсанривай къимет гуз алакьда.
Эдебрал бинеламиш хьанвай жемят туькIуьрун аялриз тербия гунилай башламишзава. Гьар са хизан арадал гъизвай кас эвленмиш жедалди аялриз тербия гуз гьазур хьун лазим я.
Гьар са мусурман патал эдеб авунин экуь чешне Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ я. Вири мусурманар Аллагьдин Расулди ﷺ къалурнавай рекьихъ галаз кьадай крар ийиз ва вири крара адаз ухшар жез алахъзава.
Хилял ибн Усамади агакьарайвал, Анас ибн Малика лагьана: «Пайгъамбардик ﷺ инсанриз туьнбуьгь ийидай хесет квачир, ада эдебсуз са гафни лугьудачир ва садни лянет ийидачир, эгер са касдиз айиб гъиз кIан хьанайтIа, лугьудай: «Адаз вуч хьанва?!Адан пелел руг ацукьрай!» (аль-Бухари).
Мусурмандин ибадат анжах краралди куьтягь жезвач, адан ибадатда ва маса крара рикIин сидкьивал лап важиблу я. Чна чи крар ва инсанрихъ галаз рафтарвилер рикIин сидкьидай ийидайла, чи иман халисдаказ дуьздал акъатзава.
Мусурмандин рикI гьикьван михьи хьайитIа, гьакьван ада гзаф эдеб ийида. Эдеб авай мусурман диндарвилин винел патаз килигзавач, ам крарин асул манадиз килигзава. Гьа идалди эдеб темягькарвилин ялтахвилелай тафаватлу жезва.
Къейд авун лазим я хьи, инсанриз эдеб тахьун – им неинки мусурманрин умматдин арада авай месэла я. Им вири халкьарин месэла я, расадин, диндин ва медениятдин талукьвилелай аслу тушиз.
Малум тирвал, пайгъамбаррилай гъейри инсанрикай са касни тамам туш. Аллагьди ﷻ инсанар гъалатI жезвайбур яз халкьнава, амма, идаз килиг тавуна, гьар са мусурман тамамвилихъ чалишмиш хьана кIанда.
Адахъ агакьун патал, мусурманди гьамиша вичи-вич тупIалай авун, хъсан инсанрихъ галаз жез алахъун, Аллагьдивай ﷻ вич дуьз рекьел эцигиз тIалабун ва, пис ерийрикай михьи жез ва тамамвилихъ агакьиз куьмек гудай, руьгьдин муаллимдин гъилик экечIун лазим я.
Амма тамамвилихъ физвай рехъ регьятди туш, ана четинвилер ава. Гьа са вахтунда мусурмандиз вичин мураддихъ тухузвай рехъ кьезилардай затI ава, ва сифте нубатда, ам эдеб авун я.
«Та`лим аль-Мутааллим» («Чирвилер къачунин къайда») ктабда кхьенва: «Арифдарвили лугьузва: «Са касни вич агакьай кардив (мураддив) эдеб авачиз агакьнач, ва садавайни квахьнач (агакьай чIехи дережаяр), эдеб авун акъвазардалди». Мад лагьанва: «Эдеб авун ибадатдилай хъсан я (яни суннатдин крар авунилай)».
Квез аквазвачни мегер, инсан имансузвилиз (куфрдиз) гунагь себеб яз ават тийизвайди? Гьакъикъатда лагьайтIа, ам диндай анжах гунагь гьисаба кьун тавунин себебдалди акъатзава, гьакIни Аллагьдин ﷻ эмирриз гьуьрмет тавунай.
