Вагьабизм куьтягь хьайи уьлкве
2016-йисан гатфариз Саудиядин Аравияда еке метлеб авай вакъиа кьиле фена: «2030-йисан акунар» тIвар алай, уьлкве цIийи къайдада туьхкIуьрунин программа фикирдиз гъана.
А вахтунда тIимилбур гъавурда авай хьи, реформайрик сифте кьил кутур Мугьаммад бин Салмана, гьакъикъатда уьлкве идара ийизвай, гьакIан экономикадин реформайрилай са артух шей фикирнавайди. Уьлкведин бине кутуна 80 йисалай артух алатайла, Саудияда гьакъикъатда идеология дегиш хьана. Вагьабизм куьтягь хьана.
«Чун гьакъикъи Исламдин илимдал, Пайгъамбар ﷺ ва кьуд адалатлу халиф яшамиш хьайи къайдадал, ачух ва ислягь жемятдал хквезва», - малумарна пачагьдин хци 2022-йисан мартдиз, The Atlantic журналдиз гузвай интервьюда уьлкведа кьиле физвай реформайриз баян гудайла.
Вичин уьлкведин алатай вахтуникай веревирд ийидайла, Мугьаммад бин Салмана хиве кьазва хьи а зарар, садра вагьабизмдик далу агалдунин сиясатдин къарар кьабулайла Саудиядиз гайи.
«1950-1970-йисара чаз лап четин хьана, чаз панараб проект, гьакIни социализмдин ва коммунистрин проектарни авай – регионда авай маса проектрихъ галаз санал. А вахтунда гзаф экстремистрин дестейриз Саудиядин Аравиядин Пачагьлугъдиз къведай ва экономикада, администрациядин аппаратда жуьреба-жуьре чкаяр кьадай мумкинвал ганвай. Ида лап пис нетижайрал гъана ва чун абурун шагьидар хьана», - хиве кьуна ада Саудиядин журналист Абдулла Аль-Мудаифераз (Al-Arabiya, 28.04.2021) гайи интервьюда.
Пачагьдин хцин гафарай, Саудиядин Аравия вич радикалрин къурбанд ва «вири дуьньядин экстремистрин проектрин ва террористрин актрин кьилин мурад» хьана.
«Нагагь зун Усама бен Ладен тиртIа ва жуван экстремист фикирар вири дуьньядиз чукIуриз кIан хьанайтIа, иллаки мусурманрин арада, за квелай башламишдай? За мусурманрин пак чкаяр авай, вири гьаж ийизвайбур къвезвай ва вири мусурманар йикъа вад сеферда килигзавай уьлкведилай гатIумдай. А вахтунда зи проект вич-вичелай вири дуьньяда раиж жедай. Гьавиляй гьар са экстремистди, квелай башламишдатIа лугьуз фикирзавай, Саудиядин Аравиядикай фикирда», - жаваб гузвай журналистриз Мугьаммад бин Салмана, «Ибн Абд аль-Вагьабан ктабар гзаф экстремистри чпин мурадар кьилиз акъудун патал ишлемишзавай» лугьуз, ачухдиз тестикьиз. И вири крари Саудиядин Аравиядин шикилдиз лап гзаф зарар гана.
«Гила чун хкаж жезвач, чавай капиталар желб ийиз жезвач, чаз туризм хьун мумкин туш, экстремистрин фикирар аваз чавай вилик физ жезвач. Эгер квез миллионралди кIвалахдай чкаяр арадал гъиз кIанзаватIа, эгер квез бейкарвал тIимил хьана кIанзаватIа, эгер квез экономика хкаж хьана кIанзаватIа, эгер квез къвезвай пул гзаф хьана кIанзаватIа, куьне маса итижар патал экстремизм дибдай терг авун лазим я. А инсанри (террористри ва экстремистри) я чи дин, я чи диндин асул фикирар са жуьредани къалурун лазим туширдакай гьеле лугьузвач», - кIевелай лугьузвай Саудиядин тахтунин варисди.
«Мугьаммад ибн Абд аль-Вагьаб – им Саудиядин Аравия туш. Чаз суннитарни ава, шиитарни, ва вири гьар жуьрединбур я. Эхь, Саудиядин тарихда са тIимил экстремиствилин крарни хьана, амма вири тахсир «Стхайрик-мусурманрик», «ИГИЛдик» ва маса къадагъа авунвай террористрин тешкилатрик ква. Мад – Иранда Исламдин инкъилаб (революция) ва США Иракдиз гужалди гьахьун. Чун лагьайтIа, дуьз рекьел ала», - къейд авуна Америкадин изданидиз гайи интервьюда пачагьдин хци.
ЦIийи къайдаяр тваз башламишайдалай кьулухъ саки цIуд йис алатайла викIегьдиз къейд ийиз жеда: Мугьаммад бин Салман интервьюяр ва кIевиз малуматар гунал сергьятламиш хьанвачир. Вири и йисара ада виликамаз тайиннавай къайдада пландалди, са-са кам къачуз гележегда вичиз Саудия гьихьтинди акуна кIанзаватIа, краралди кьилиз акъудзавай.
Сад лагьайди, уьлкведин регьберар Исламдиз радикалрин ва дар фикирар авай вагьабитрин килигуникай къерех хьана. Гьелбетда, и кар уьлкведа авай виридаз бегенмиш хьанач, амма пачагьдин хциз сиясатдин къаст ва къуват бес хьана вагьабитар гъавурда тун патал: исятда авай Саудия гележегдиз физвай поезддиз абуруз билетар амач.
ЦIийи гьакъикъат меслятдалди кьабулиз кIан тахьайбур, маса, абур хъсандиз гъавурда акьадай чIалалди гъавурда туна. Са жерге вагьабитрин вязер ийидайбур дустагъда туна. Гьатта Дагъустандин вагьабитрин арада машгьур Фаувзанни «ацукьиз» агакьна, дуьз лагьайтIа яргъалди ваъ, амма бес кьадар, лекцияр ва интервьюяр акъвазарун патал. Адан фанатриз амукьзавайди адан виликан лекцияр ва интервьюяр къалурун я.
Кьвед лагьайди, вагьабитрихъай мензил кьунин вичин чалишмишвиле Мугьаммад бин Салман алай девирдал рази хьана акъвазнач, ада Саудрин пачагьлугъ бинеламишунин тарихни вагьабизмдикай галудун кьетIна. Махсус литературада гзаф вахтара гьалтзавай фикир ам я хьи, Саудрин пачагьлугъ – им абур вагьабизмдин терефдар Мугьаммад ибн Абд аль-Вагьабахъ галаз сад хьунин нетижа я.
Амма 2022-йисалай пачагьдин хцин указдалди Мугьаммад ибн Сауда Сад лагьай Саудиядин пачагьлугъдин бине эцигунин, Дирияда (Неджда авай шегьерда) меркез аваз, цIийи рекъем къейд ийизва – 1727-йис, и шегьердиз вагьабитрин терефдар Мугьаммад ибн Абд аль-Вагьаб къведалди 18 йисан вилик.
Гьа икI, пачагьлугъ неинки исятда авай вагьабизмдин терефдаррикай азад жезва, гьакI уьлкведин тарихда авай абурухъ галаз хьайи алакъаярни яваш-явашди арадай акъудзава.
Пуд лагьайди, пачагьлугъ туристриз ва инвесторриз ачух хьана. Саудияди вич дерин тарих ва вилик фидай экономика авай уьлкве яз къалурзава. Гила кIан хьайи гьар са касдивай уьлкведин Исламдин девлетлу тарихдин ирсинин объектриз ва гзаф кьадар памятникриз килигиз физ жеда, виликдай лагьайтIа, вагьабитрин терефдарри ам бутпересвал я лугьузвай.
