Арифдар ва алим Омар Хаям
Арифдар ва алим Омар Хаям
Чун студентар тир йисара шаир Омар Хаяман шииррал чун гьейран жедай, иллаки ада лагьай фикиррал:
Акьуллувилелди яшамиш хьун патал, чир хьана кIанда гзаф затIар.
РикIел хуьх кьве важиблу къайда сифтедай:
Вун гишиндиз амукьайтIа хъсан я, вуч хьайитIани недалди,
Ва кьилди хьухь, акатай нихъ галаз хьайитIани жедалди.
Омар Хаяма астрономия, математика ва тарих, литература ва хуьрекар авунин пеше вилик финин кардик зурба пай кутуна. Ам чIехи муаллим тир, уьмуьрдин мана жагъурун патал, ада инсанриз гегьенш чирвилер гана.
Дустар маса гумир, абур дегишариз жедач,
Ва кIанибурни квадармир – элкъуьрна хкиз жедач,
Жуваз таб ийимир – вахтар фейила чир жеда,
Гьа тапарралди жува-жуваз хаинвал ийизвайди.
Мусурманрин лап чIехи алим Омар Хаям 1048-йисан 18-майдиз Ирандин Нишапур шегьерда гьуьрметлу сеняткаррин хизанда дуьньядиз атана. Адаз лап фад кIелиз чир хьана ва муьжуьд йис хьайила, ада лап хъсандиз Пак Къуръан кIелзавай. Вичин вири уьмуьрда ам Къуръандиз баян гузвай виридалайни хъсанбурукай сад тир. Адалай гъейри, гьеле жегьил яшда аваз ада астрономия, философия ва математика дериндай чириз хьана. Надир хурун зигьин себеб яз, Омар Хаяма гьа девирдин кIелнавай мусурмандиз лазим тир вири илимрай лап хъсан чирвилер къачуна.
«Алгебрадин месэлайрин делилрикай трактат»-ди 25 йис хьанвай Омараз еке бажарагълу математикдин агалкьун гъана ва адаз Сельжукрин тухумдин гзаф гужлу гьаким Малик-шагь Исфаханидин патав теклифна. Хаям меркез Исфахан шегьердиз физва. Ана адал зурба обсерваториядин кьиле акъвазун ихтибарна.
Омар Хаяма математика вилик фин патал еке хийир гана. Ада кхьей гзаф кьадар ктабар дуьньядин илим патал къимет авачир агалкьун я. Алимдин математикадин рекьяй ачухунар Европадин илимдилай 500 йисан вилик квай: месела, ада арадал гъайи формуладиз гуьгъуьнлай Ньютонан бином лагьана.
Астрономияда Хаяман агалкьунар
Персрин алим Хаяма ракъинин календардин адетдинди тушир къурулуш теклифна. Адай високосный йисар гьар 33-ди гьисабун лазим тир. Хаяман гьисабунрай йисан юкьван яргъивал 365 ва 8/33 сутка жезвай. Дуьз туширвал йиса анжах 19 секунд жезвай, им лагьайтIа, исятда чун физвай вахтунилай ирид секунддин дуьз я. Йис гатфарин йикъанни йифен барабарвал хьайи йикъалай башламишзавай, яни тIебиатдин еришрихъ ва майишатдин кIвалахрихъ галаз дуьз къвезвай.
Ахьтин йисан гатфарин ва гатун варцара 31 югъ жезвай. Йисан кьвед лагьай паюнин йикъара – 30 югъ. Маса йисара эхиримжи вацра 29 югъ авай. Хаяман календарди 5000 йисуз са йикъан гъалатI гузва, гьа са вахтунда чи девирдин григориан календарди 3330 йисуз са йикъан гъалатI гузва.
Омар Хаяман календарь 1079-йисуз, сельжукрин султан Малик-шагьа гьакимвалзавай вахтунда ишлемишиз адет авуна ва адаз султандин тIварни гана: «Маликидин йисарин гьисаб». Адаз мад «Ирандин календарь» лугьузва ва къенин юкъузни Иранда ва Афгъанистанда ишлемишзава. Адаз мад «Ракъинин гьижра» ва я «Хаяман календарь» лугьузва.
Ашпазвилин яратмишунар
Инсаниятдин машгьур хва Омар Хаяма ашпазвиликни вичин пай кутуна. Ада сифте яз тайин вацра хайи инсанриз ашпазвилин ктаб гьазурна.
Хаяман малдин якIун машгьур рецепт
Сифте маринад гьазурна кIанда: такIвуна кьел кутуна серкин кьуд силих куьлуь ийида, абур къапуниз акъудда. Адаз муьжуьд хуьрекдин тIуруна авай соядин соус ва кьуд тIур пасукI яда. ПасукI цIрадалди хъсандиз тIур яда. 450 г малдин мазу як шуькIуь зулар ийиз атIуда, маринаддик акадарда ва 12 сятина тада. КIеви цIал кьуд хуьрекдин тIуруна авай набататрин (цIурурай) гъери чими ийида ва мукьвал-мукьвал хуькуьриз 6-7 декьикьада як чрада.
ЯкIухъ галаз недай салат гьазурун: таза афни зулар авуна атIуда, 10 редиска чIукар ийида, абур акадарда ва гуьцIиз-гуьцIиз куьлуь авунвай сенжефил алава ийида, дадуниз килигна кьел вегьеда. Нуш хьуй!
Арифдардин шиирар
Омар Хаяман шииратдин яратмишунар ахтармишзавайбур вири шиирар ада кхьенвайбур туш лугьудай нетижадал атана. А девирдин гзаф шаирри зурба алимдин тIвар ишлемишна шиирар кхьизвай. Абуру акI ийизвай, вучиз лагьайтIа эдебсуз кхьенвай шииррай гьукумдарри абуруз кIеви жаза гун мумкин тир.
Персрин алимдиз дуьньядин гзаф шегьерра гуьмбетар эцигнава, кьилди къачуртIа Тегеранда, Астраханда, Душанбеда, Ашхабадда. Адаз меркездиз эверай халиф кечмиш хьайидалай кьулухъ, Омар Хаям вичин хайи шегьердиз хтана. Эхиримжи йисара ада жемятдивай къакъатнавай уьмуьр тухузвай, медресада тарсар гузвай ва анжах лап мукьва тир сухтайрихъ, дустарихъ ва вичиз гьуьрмет ийизвайбурухъ галаз рахазвай.
Ахтармишзавайбуру къейдзава хьи, гуя адаз чизвай, вич мус рекьидатIа ва кьиникьиз хъсандиз гьазур хьанвай. Йикъан къене ада капI авуна, ахпа дастамаз къачуна, Къуръандин пак гафар кIелна ва кечмиш хьана. Ада вичин кьиникь секиндиз ва лайихлувилелди, арифдардиз кутугайвал кьабулна. А вахтунда алимдин 83 йис тир.
