Ажайиб махлукьатар
Ажайиб махлукьатар
Горбатка
Чилел акьван пепеяр, гьашаратар яшамиш жезва хьи, гьатта хейлинбурукай чаз хабарни авач. Шикилдай аквазвай гьашарат гзаф уьлквейра, гьа жергедай яз Россиядани гьалтзава.
Кьилди къачуртIа, горбаткаяр Сибирда, Хабаровскдин ва Приморскдин крайра, тамара, тамун къерехра жеда. Абур адетдинбурни, карч алайбурни ава. Гьашаратдин бедендин яргъивилел вини кьил 2 сантиметр кьван жеда.
Алимри тестикьарнавайвал, горбаткайрин жуьреяр алай вахтунда 3 агъзурдалай гзаф ава. Далу дуьз туширвиляй и гьашаратдал “горбатка” тIвар акьалтнава. Абуру чпин саки вири вахт набататрин миже хъваз акъудзава.
Фонарница
Шикилдай аквазвай лувар квай гьашаратдиз фонарница лугьузва. Абурун жуьреяр 110-дав агакьнава, бязи чешмейри гьатта 500 авайди тестикьарзава. Абур Кьиблепатан ва Юкьван Америкадин тропикрин тамара, гьакIни Мексикада гьалтда. ЧIигъичIигъдин (цикада) “багърийрикай” я.
И гьашаратрин Суринамдин жуьреяр виридалайни екебур я — абурун яргъивилел 8-9 сантиметр кьван жеда. Экъисай жуьредин кьиликай чурчулдин ва я чилин кIерецдин (арахис) ухшарни къведа. Фонарницадин ахъайнавай луварин яргъивал 15 сантиметрдив ага-кьун мумкин я. Абурун асул ем набататрин миже я.
Европадин алимриз тропикра сифте яз къати рангарин гьашарат акурла, садлагьана абуруз ам фонарь хьиз хьана. Гьа чIавуз адал фонарница лагьай тIвар акьалтна. Фонарницадин лувара зегьерни кIватI жезва, амма инсан патал хаталувал авачиз гьисабзава.
Пеленгдин пепе
Пеленгдин жуьредин пепеяр гьужум авунин хесетралди, йигиндаказ чукуруналди машгьур я. Пепейрин и килфетдин виридалайни йигиндиз чукуриз алакьзавай жуьреди са сятда 9 километрдин мензил атIуда. Эхиримжи йисара пешекарри дуьньяда и пепейрин 2600 жуьре авайди малумарнава.
Гьелбетда, пеленг-пепеяр чилел алай чан алай затIарин алемда лап йигиндиз чукуриз алакьзавайбур туш. Амма чеб гъвечIи пепеяр ятIани, абур акьван йигиндиз катда хьи, гьатта килигзавайдан вилерикай абур гьасятда хкатда.
Недай затI жагъурунин къайгъудик квай вахтунда и пепеяр садлагьана акъвазда. Энтомологри (гьашаратар ахтармишзавай алимри) кьил акъуднавайвал, садлагьана акъвазунин себеб абуру чпи дуьз рехъ кьунватIа килигун я: йигиндиз катзавай вахтунда абурувай гуьзчивал тухуз жезвач. И пепейри цеквер, цицIер ва маса жуьредин пепеяр незва.
Бязи чешмейри къейдзавайвал, пеленг хьтин пепеяр терг хьунин къурхулувилик ква. Чеб яшамиш жезвай тIебии ерияр терг хьуникди и пепейрин кьадар тIимил хьанва.
Зегьерлу цIарнах
Чилел яшамиш жезвай цIарнахрикай виридалайни зегьерлуди лономия (шикилда) яз гьисабзава. Кьиблепатан Америкада яшамиш жезвай и гьашаратдин саки 2300 жуьре малум я, абурукай 12 жуьре Россиядин Дальний Востокдани гьалтзава. Кьилди къачуртIа, и гьашаратар Бразилиядин, Аргентинадин, Уругвайдин, Парагвайдин чими ва ламу тамара гьалтзава.
ЦIарнахдин яргъивал 4,5-далай 8 сантиметрдал кьван хьун мумкин я. Къати къацу рангунинди тирвиляй, тарарин пешерал, хьирхьамри кьунвай чкалдал жедай и цIарнах садлагьана вилериз такунни мумкин я. Абуру гзафни-гзаф туристриз азабар гузва. Инсанар лономия алай тарцихъ бейхабардиз галукьзавай ва, хаталувал чин тийиз, кьасухдай инсанри мукьувай килигун патал и гьашарат гъиле кьазвай дуьшуьшар жезва.
Бразилиядин кьиблепата, лономия себеб яз, гзаф ксар кьенва. Гьа са вахтунда и гьашаратдик квай зегьер медицинадин рекьяй тухузвай гзаф ахтармишунра ишлемишзава.
Пешекарри тестикьарнавайвал, цIарнахдин зегьерди инсан инсультдал гъун мумкин я. Зегьер ивидик акатунин хаталувал авайвиляй лономиядихъ галаз хьайи “гуьруьшдин” судур инсандин гьар гьихьтин хьайитIани органдиз талукь хьун мумкин я. Лономия анжах чепелукьдиз элкъведалди кьве вацран вилик квай муддатда хаталу я.
