21-асирдин ракьар
Хабаррин ванци чав тади ва бязи вахтара менфятлу тушир къарарар кьабулиз тазвай чи дуьньяда, ихьтин суалар гун важиблу я: ни ва гьикI чун алдатмишзава? Им анжах сиясатда ва бизнесда жезвани, я тахьайтIа адетдин уьмуьрда чи гьар садан кьилел атун мумкин яни?
Алай девирдин СМИ ва реклама – ибур амалдарвилелди инсандин психикадин зайифвилерал къугъваз алакьзавай кьве зурба шей я.
СМИ-йри чун идара ийизва
Исятда авай гьакъикъат жуьреба-жуьре хабаррикай хранва. Абурун эсердикай хкечIиз лап четин я. Виридалайни гзаф чав нагьакьан уюнар ийиз тазвайди СМИ-яр я. Абур чи гьиссерал къугъвазва, тайин тир гьакъикъатрив чун инанмишарзава, кьилдин алем тешкилзава. Журналистикадиз кьуд лагьай гьукум гьавая лугьузвайди туш. Хабарриз яб гудайла чна мукъаятвал хвена кIанда. Ихьтин са ахтармишун ая. Са вакъиадиз жуьреба-жуьре чешмейрай яб це. Квез гьа са хабар гьар жуьредин фикирралди ганваз аквада. Гьакъикъатда вуч хьанватIа ва жавабдар вуж ятIа, кьил акъудиз четин я.
Кликбейт – им ягъалмишарзавай, сад-садал гьалдарзавай, хабардин темадихъ галаз кьан тийизвай макъаладин кьил я.
Ачухдиз алдатмишунин мад са жуьре – делилар, абурун контекстдай цитатаяр акъудиз ва тайин къайдада баянар гуз, чIуру патахъ дегишарун я. Бязи вахтара интервьюдай атIай са шумуд гафуни адан мана михьиз дегишарун мумкин я.
Хабардин кIаник кхьизвай баянди ам кьабулуниз таъсирзава.
«Чиркин чешмейрай хъун тавуна» гьикI акъвазда? Куьне кьабулзавай хабарар ахтармиша, гьатта такIан къведай къайдада абуруз килиг. Социальный сетра авай шаклу каналрай, чинрай экъечI ва гьамиша хабардин сифте чешме гьим ятIа ахтармиша. Куьне халисандиз ихтибарзавай СМИ-яр жагъурун ва гьабурун хабарриз яб гун важиблу я.
Рекламадин лукIвал
Реклама – им гьар юкъуз чаз таъсир ийизвай мад са гужлу яракь я. Дуьз теклиф гужлу ишигъ гудай ва вичел чIугвадай акьалжзавай чарчихъ чуьнуьхнавай ракьаривай гьикI тафаватлу ийида?
Сад лагьайди, рекламадив куь уьмуьрдин рекьиз эсер ийиз тамир. Рекламади а шей герек тирдан хиял арадал гъизва, гьа недай затI ва я къуллугъ галачиз чак чун тамам туширдан фикир кутазва. Акъваз ва жуваз суал це: дугъриданни заз ам герек яни, я тахьайтIа а фикир гьакI чи кьиле твазвани?
Кьвед лагьайди, хабар ахтармиша. Иер упаковкаяр, гафар – анжах винел патан акунар я. Дериндиз килиг, адак вуч кватIа кьил акъуд, къиметар гекъиг ва масабуру адаз гьихьтин къимет ганватIа кIела. Сифте авур эсердалди сергьятламиш жемир, тахьайтIа гьакIан табдихъ пул гудайдан хатавал ава.
Эхирки, ахтармишиз, нукьсанар жагъуриз кичIе жемир. Пул шейинихъ це, гьакIан буш хиялрихъ ваъ. РикIел хуьх, реклама – анжах шей къалурун патал я, адан кьулухъ гьакъикъат чуьнуьх хьанва. Адан игрушка жемир, жуван хкягъунин иеси хьухь.
Жуван хсусивал гьикI хуьда?
Гьар са камуна алдатмишзава… Са низ ятIани квез куь фикир хьана кIанзавач, фикир ийиз алакьун квахьна кIанзава, са нин ятIани михьи тушир гъилера жуван ихтияр жував гвачирди хьана кIанзава. Абурун желеда гьат тийидайвал ва жуван хсусивал хуьн патал вуч авуна кIанда? Жаваб регьятди я: вилик алад. Сад лагьай къайда – жуваз ихтибар гзаф ая. Квехъ авай инанмишвилер, фикирар дегишарун патал куьн алакьаруниз дурум це. «Ваъ» лугьуз ва жуван къараррал кIеви жез алакь. Куьн гьикI яшамиш жедатIа чарабурув буюрмишиз тамир. Кьвед лагьайди – квел агакьзавай хабарар ахтармиша, гзаф игьтиятлу хьухь. Пуд лагьайди – сагълам акьулдин фильтр ишлемиша. Куь акьулди кьабул тийизвай крарал рази жемир, гьатта масабуруз ам «дуьз» акваз хьайитIани. И асул фикиррал амал ая ва квевай куьн алдатмишуникай ва куь хсусивал хуьз жеда.
