Ша, илиф, азиз Рамазан!
Рамазан варз гьар йисуз дуьньядин мусурманри гуьзлемишзавай багьа мугьман я, вучиз лагьайтlа а вацра хъсан амалар ийиз регьят жезва ва гьа са вахтунда абурай гузвай сувабдин кьадарни Аллагьди ﷻ артухарзава. Куьрелди лагьайтlа, Рамазан вацрахъ гьисабиз тежер кьадар хъсанвилер ава. Къуй чун абурукай магьрум тахьурай!
Сив хуьникай аятар
Сивер хуьникай Аллагь Таалади пак Къуръанда лагьанва: «Эй иман гъанвайбур! Куь хиве сив хуьн ава (Рамазандин вацра) гьикI ам квел къведалди яшамиш хьайибурун хиве авайтIа, квез Аллагьдихъай кичIе жедайвал. (Сив хуьн – им) Гьисабнавай йикъар я. Амма квекай вуж азарлу ятIа ва я рекье аватIа (и дуьшуьшда адавай сив хуьн тавуртIа жеда, амма ада) къуй гьа кьадар йикъара маса вахтунда сив хуьрай. Сив кьаз жезвайбурал – фидья (гъил къачуниз себеб жедай кар) ала (ва ам) – кесибдиз тIуьн гун я. Амма ни хушуналди хъсан крар (гзаф) авуртIа, ам вич патал хъсан я. Амма сив хуьн куьн патал хъсан я (фидья гунилай), эгер квез (а кар) чир хьанайтIа (куьне чарасуз сив хуьдай). («Сив кьаз жезвайбуруал – фидья ала…» Исламдин сифте девирда мусурманриз сив хуьнин ва муьгьтежбуруз тIуьн гунин арада хкядай ихтияр авай. КIанзавайдавай сив хуьз жезвай, муькуьбуру сив хуьнин гьар са йикъай са кесибдиз тIуьн гун лазим тир. Амма гьатта гьа вахтундани сив хуьн хъсан тир. Ахпа а тайинвал и аятдалди дегишарна: «Квекай нел а варз гьалтайтIа, къуй сив хуьрай…»). Рамазан варз – (им) инсанриз Къуръан – рехъ къалурдайди яз, гьакъикъи рекьин делил яз ва чара авун яз (гьакъикъат тапарривай) ракъурнавай варз я. Квекай нел а варз гьалтайтIа, къуй ада сив хуьрай! Амма вуж (гьакьван) азарлу ятIа (сив хуьдай къуват авачиз) ва я рекье аватIа (и дуьшуьшра адавай сив техвейтIа жеда), гьакьван кьадар йикъара маса вахтунда сив хуьрай (эвез хъувун яз). Аллагьдиз квез регьят хьана кIанзава ва квез четинвилер хьана кIанзавач. (Аллагьдиз кIанзава) Куьне вири (лазим тир) йикъара сив хвена, Аллагьди куьн дуьз рекьел эцигунай Адалай тарифар ийиз ва шукур ийиз (Аллагьдиз и кардай ва маса вири кьадар авачир кьван няметрай)» («Аль-Бакъара» сурадин 183-185-аятар).
Сив хуьникай гьадисар
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ гьафтеда кьве сеферда: ислен ва хемис йикъара сувабдин сивер хуьдай тир. Гьакlни ада гьар вацран сифте кьиляй, юкьвара ва эхирдай сивер хуьдай.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагьдихъ ﷻ инанмиш яз ва анжах Ам патал Рамазан вацра сивер хвейи кас гунагьрикай михьи жезва» (Муслим).
Мад ада ﷺ лагьана: «Рамазандин сад лагьай йиф алукьайла, шейтlанри ва маридат лугьудай жинерри инсанриз ийизвай таъсир тlимил жезва, Жегьеннемдин варар агалзава, Женнетдин варар ачухзава ва эвер гузва (малаикди): «Хъсанвал ийиз кlанзавайди, ая! Писвал ийиз кlанзвайди, ийимир!» Рамазандин гьар йифиз Аллагьди ﷻ гзаф кьадар инсанар Жегьеннемдикай азадзава (яни чпин гунагьар себеб яз Жегьеннемдиз фин лайихлу хьанвай инсанрилай Халикьди ﷻ гъил къачузва ва абур Женнетдиз рекье твазва)» (Тирмизи).
Рамазан вацра авай Лайлат аль-Къадрдикай Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Алукьнавай и вацра (Рамазан) агъзур вацралай хъсан йиф ава, адакай магьрум хьайиди хийирдикай магьрум хьайиди я» (Ибн Мажагь).
Сивер хвейибуруз «Раййан»! Пайгъамбарди ﷺ лагьанва: «Гьакъикъатда Женнетда Раййан лугьудай варар ава. Къияматдин юкъуз а варарай Женнетдиз фидайди анжах сивер хвейибур я. А юкъуз лугьуда: «Гьинава сивер хвейибур?». И арада сивер хвейибур къарагъна, вири, садни амачиз гьа и варариз гьахьда, ахпа варар агал хъжеда ва абурулай кьулухъ а варариз мад са касни гьахь хъийидач» (Байгьакъи).
Сив хуьнин эдебар
Хуьзвай сиверай чаз тамам сувабар жедайвал, чна агъадихъ галай эдебар хуьн лазим я:
- Сив хуьз кlанзавай касдиз сагьур авун меслят къалурзава. Яни азан гудалди са тlимил вахт амаз са шей тlуьн. Гьадисда лагьанва: «Куьне сагьур ая, гьакъикъатда сагьурда берекат ава» (Бухари).
- Атран (гъетрен) азан ганмазди (яргъал вегьин тавуна, гьатта капl ийидалди) сив хкудун. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Зи уммат хийирдик кваз жеда, та абуру сивер фад хкудзамай кьван ва сагьур геж (экуьнин азан жедалди 5-10 декьикьа амаз акьалтlардайвал) ийидай кьван вахтунда» (Агьмад).
- Сив хкуддай чlавуз дуьа авун. Гьадисда лагьана: «Пуд касдин дуьа Аллагьди ﷻ элкъуьрдач (жаваб тагана тадач): «Сив хвейи касдин, ам хкуддай чlавуз ийизвай дуьа; адалатлу имамдин дуьа; зулумдик акатнавай ва вичиз писвал авур касдиз ийизвай дуьа» (Тирмизи).
- Сив хвейи касдиз тlуьн гун – ифтlар авун. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Сив хвейидаз ифтlар авур (тlуьн гайи) касдиз ам хвейидаз хьтин суваб жезва, а сив хвейидан сувабни гьич тlимил жедач» (Тирмизи).
- Рамазан вацра гзаф зикирар авун, теспигьар ва Къуръан кlелун, садакьаяр паюн ва амай хъсан кlвалахар артухарун меслят къалурзава. Ибн Аббаса лагьана: «Аллагьдин Расул ﷺ инсанрикай виридалайни жумартлуди тир ва Рамазандин вацра, вичихъ галаз Жибрил гуьруьшмиш хьайила, ам генани жумартлу жедай. Рамазандин вацра Къуръан тикрарун патал Жибрил адахъ галаз гьар йифиз гуьруьшмиш жедай ва, гьакъикъатда, Аллагьдин Расул ﷺ Жибрилахъ галаз гуьруьшмиш хьайила, ам Аллагьди ﷻ инсанриз хъсанвал патал ракъурзавай гаралайни жумартлу жедай» (Аль-Бухари, Муслим).
- Мез хуьн. Абу Гьурайради агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Квекай сада сив кьур юкъуз, къуй ада чиркин гафар лугьун тавурай ва сес хкаж тавурай. Эгер са касди адаз экъуьгъунар ийиз ва я адахъ галаз гьуьжетар ийиз (яни ам ягъиз) хьайитIа, къуй ахьтиндаз лугьурай: «Гьакъикъатда, за сив хуьзва!» (Аль-Бухари, Муслим). Мад Абу Гьурайради агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Нагагь сив гвай вахтунда инсанди тапарар авун акъвазар тавуртIа, Аллагьдиз ﷻ ам тIуьнивайни хъунивай акъвазун герек туш (яни ихьтин дуьшуьшда Аллагьди ﷻ адан сив кьабулдач)» (Аль-Бухари).
- Хурмайралди (финик) сив хкудун. Салман бин Амир ад-Даббиди агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Квекай сада сив хкуддайла хурмайралди хкудрай, эгер хурмаяр жагъун тавуртIа, целди хкудрай, вучиз лагьайтIа, гьакъикъатда, ада михьзава» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
Сив хуьн тавурла жезвай гунагь
Шариатди кьабулзавай уьзуьр (себеб) авачиз сив ахъаюн – им чи динда цlуд лагьай чlехи гунагь я! Яшар тамам хьанвай (тахминан 14,5 йис), акьулдиз кьери тушир ва михьи гьалда авай (и шартl анжах дишегьлийриз талукь я) гьар са мусурмандиз Рамазан вацран вири йикъара сивер хуьн ферз я. Ам Исламдин вад бинедикай сад я.
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Уьзуьр авачиз инсанди Рамазандин са югъ кьванни сив хуьн тавуна ахъаяйтlа, ам адавай уьмуьрлух сивер хвейитlани эвез хъийиз жедач» (Агьмад).
Имам аз-Загьабиди лагьана: «Себеб авачиз Рамазан вацра сив хуьн тийизвай кас зинакардилай ва ичкибаздилайни писди я, гьатта адаз иман кьванни авани лугьуз гьисабзава» («Аль-Кабаир»).
Гьуьрметлу мусурманар, газет кlелзвай стхаярни вахар, гунагьар виридавай жезвайди я, амма туба-астагъфир анжах Аллагьди ﷻ Вичи хкянавай лукlаривай ийиз жезва. Гьавиляй, Рамазан варз алукьайла, ша чна туба-астагъфир ийин, сивер хуьн (капl ийизвачтlани), жезмай кьван хъсан амалар ийиз алахъин ва писбур жезмай кьван тlимиларин, абурувай къерех жен. Капl тийизвайбуру ам ийиз гатlумрай, Рамазан – руьгьдин гатфар я, гьикl гатфариз тlебиатдал чан акьалтзаватlа, гьакl руьгьдал чан акьалтзавайди я. Чи хиве авайди адаз са тlимил кьванни яд гун я, адаз гузвай яд – чна ийизвай капl-тlеат ва хъсан амалар я.
Къуй Аллагьди ﷻ чаз алукьзавай Рамазан варз лайихлу тегьерда кьиле тухуз куьмек гурай!
