Ажайиб махлукьатар
Карч алай кIвагъ
Дуьньяда 10 агъзурдалайни гзаф къушарин жуьреяр яшамиш жезва. Лув гуз тежезвай бязи къушарни ава.
Шикилдай аквазвай къушраз карч алай кIвагъ (ва я Абиссиниядин карч алай кIвагъ) лугьузва. Къушарин-носорогрин килфетдик акатзавай карч алай кIвагъарин кIуф ажайиб жуьрединди я. Абур Африкадин къумлух чкайра, кьериз кул-кусар авай генг чуьллера жедай вагьши къушар я. Кьилди къачуртIа, абур Сенегалдин, Эфиопиядин сергьятра гьалтзава.
Карч алай кIвагъар чIехи къушар я — абурун яргъивал саки метрдив агакьзава. Карч алай кIвагъарин кьвед лагьай жуьрени ава. Абуруз кафрский карч алай кIвагъ лугьузва. И жуьреяр асул гьисабдай Кьибле ва Шаркь патарин Африкада яшамиш жезва.
Карч алай кIвагъари гьашаратар, гъуьлягъар, гьатта хъалхъас хъиперни незва. И къушарин мад са кьетIенвал адакай ибарат я хьи, абур виридалайни яргъи уьмуьр кьиле тухузвайбурукай я.
Гардан яргъи хъалхъас къиб
Шикилдай аквазвай хьтин хъалхъас хъипер Австралияда яшамиш жезва. Абурун гардандин яргъивал 25 сантиметрдив кьван агакьун мумкин я. Бязибуру адаз шаркь патан гардан яргъи хъалхъас къиб лугьузва. Адал Австралиядин гъуьлягъдин гардан авай хъалхъас къиб лугьудай тIварни ала. Адан кIеви къабух рагъул рангунинди я.
И жуьредин хъалхъас хъипер кьураматдал хъсандиз къекъведа, амма недай ем абуру анжах цяй жагъурзава. Абурун уьмуьрдин чIехи пай це акъатзава. Адет яз, абуру цин кIанера жедай легъер, шуькьуьнтар, креветкаяр, куквар ва маса гъвечIи затIар неда.
Недайди жагъурун патал и вагьши сятералди гъуьрче жеда. Тух хьайила, накьвадал къаткана, ял яда. ТIебиатда абур 40 йисуз кьван яшамиш жезва.
Чкадин агьалийри гардан яргъи хъалхъас хъиперин як недай лезетлу затIарикай яз гьисабзава. Бязибуру абур аквариумра хуьзва.
Звездонос
Дуьньяда яшамиш жезвай ажайиб гьайванрикай сад муьнуьгърин жинсиникай тир звездонос я. Нек хъвадай гьайванрик акатзавай и гъвечIи вагьши Кеферпатан Америкада яшамиш жезва. Адан тIиш гьакъикъатдани гъетрез ухшар я, гьавиляй адал звездонос тIвар акьалтнава. Гьайвандин тIишел 22 матI ала, гьа и лишандалди ам амай муьнуьгърилай тафаватлу жезва.
Муькуь муьнуьгъар хьиз, звездоносни чилин кIаник яшамиш жезва. Вад тIуб алай кIвачерин куьмекдалди ада регьятдиз чил эгъуьнзава. Абур асул гьисабдай мичIи шуьтруь ва я чIулав рангаринбур жеда. Яргъивал 10-13 сантиметрдикай ибарат я. Муькуь муьнуьгърилай тафаватлу яз, звездоносдин тум яргъи жеда — 6-8 сантиметр. Еке звездоносрин заланвал 40-далай 85 килограммдал кьван жеда.
Абурун гьерекатар акьван йигин жеда хьи, инсандин вилер килигиз агакьдач. Гзафни-гзаф абур уьленлух чкайра, кьеж квай чуьллерани тамара гьалтда. Муькуь муьнуьгърилай гзаф звездоносар чилин винел дуьшуьш жеда, абуру хъсандиз сирнавни ийида, цин кIане чпиз недай затIарни жагъурда. Гьелбетда, абуру чилин кIаникайни, винелайни чпиз недай затIар жагъурда. Асул гьисабдай абурун ем буьтIруькрикай ва маса гьашаратрикай ибарат я. Гагь-гагь абуру пахлаханарни, кIезриярни неда.
Окапи
Шикилдай аквазвай гьайван окапи я. Ам Африкадин Конго уьлкведа яшамиш жезва. Винел патан акунрай ам балкIандиз, жирафдиз ухшар я. Гьакъикъатда ам вилик девирдин жирафрин жинсерикай яз гьисабзава. Гардандин, кIвачерин яргъивилини ам жирафдин “багърийрикай” тирди тестикьарзава. Гьелбетда, жирафдин гардан, кIвачер окапидинбурулай хейлин яргъи я.
Алай вахтунда тIебиатда окапияр гьикьван аватIа тайиндаказ малум туш, амма тахминан 35 агъзурдалай 50 агъзурдал кьван аваз хьун мумкин яз гьисабзава. Дуьньядин гьайванханайра абур 160 ава. Абур яру тав квай мичIи шуьтруь рангунинбур жеда. КIвачер зебрадин хьтин, маргъвар авайбур, кьилни чIулаввални лацувал какахьай рангаринбур я. Эркек окапийрал кьве куьруь карч жеда. Гьайвандин заланвал 250 килограммдиз кьван барабар жеда, яргъивал — 2,1 метрдиз.
Жирафрин хьиз, окапийрин тIуьнни тарарин пешерикай ибарат я. Вичин яргъи мецивди окапиди тарарин бертер кьада ва адал алай вири пешер михьда. Абуру векьни, емишарни, къарникъузарни, къижиярни неда. Адет яз, и гьайванар кьилди-кьилди яшамиш жеда, амма бязи дуьшуьшра абуру гапIаларни теш-килда. Окапияр 30 йисуз кьван яшамиш жезва.
