Хсуси михьивал

Хсуси михьивал

Сагъламвал хуьнин ва жуьреба-жуьре азаррин вилик пад кьунин рекьерикай сад – а михьивал хуьн я. Къуръанда лагьанва (баяндин мана): «…Гьакъикъатда, Аллагьдиз туба ийизвайбур кIанзава ва михьивал ийизвайбур кIанзава» («Аль-Бакъара» сура, 222-аят).

Пайгъамбардин ﷺ гьадисрани михьивал хуьникай ва адан важиблувиликай гзаф лагьанва. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Михьивили имандихъ тухузва, иман лагьайтIа, ам авай касдихъ галаз Женнетда жеда» (атI-ТIабрани). Маса гьадисда лугьузва: «Михьивал – имандин са пай я» (Муслим).

Иман гъанвай касди вич алакъалу тир вири крара михьивал хуьн лазим я: парталра, беденда, кIвале, фикирра ва икI мад. Чаз чизва хьи, ибадатдин виридалайни важиблу жуьре – капI, шартIар кьиле тухун тавунмаз, чеб ихьтинбур тир: дастамаз, бедендин, парталрин ва капI ийизвай чкадин михьивал – кьабулзавач. Гьадисда лагьанва: «КпIунин куьлег михьивал я» (ат-Тирмизи), яни дастамаз. Ибуру вирида михьивал хуьнин важиблувал къалурзава.

Хсуси михьивал – им бедендин михьивал ва сагъламвал хуьн патал кьиле тухвана кIанзавай крарин кIватIал я. Хсуси михьивилин кIватIалдик гьар юкъуз вахт акадар тийиз ийизвай крар акатзава, гьакIни мукьвал-мукьвал тийизвай, амма чпин метлеблувал тIимил тушир крар, чебни са тайин тир вахт-вахтундилай тикрар жедай. Идалай кьулухъ чна абурукай са шумудан тIварар кьада.

Гъилерин михьивал

ТIуьн недалди вилик ва адалай кьулухъ гъилер чуьхуьн хъсан я. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «ТIуьн недалди вилик ва адалй кьулухъ гъилер чуьхуьна берекат ава» (ат-Тирмизи). Иллаки ксудалди вилик чIемедин амукьайрикай гъилер чуьхуьн лазим я. Гьадисда лагьанва: «Ни вичин гъилерал пидин ни (тIуьнин амукьаяр) аламаз йиф акъудайтIа, ва адалай кьулухъ адан кьилел са кар атайтIа, къуй тахсир анжах вичик кутурай» (ат-Тирмизи, Абу Давуд).

ГьакIни ксана къарагъайлани гъилер чуьхуьн хъсан я, вучиз лагьайтIа ксанвайла инсандин гъил михьи тушир чкайрихъ галукьун мумкин я. Гьадисда лагьанва: «Квекай сад ахварай аватайла, яд авай къапуник гъилер кутадалди, къуй ада абур чуьхуьрай; гьакъикъатда, йифиз куь гъилер гьина авайтIа, квез чизвач» (Муслим).

Кикер атIун

Аллагьдин Расулдин ﷺ са гьадисда лагьанва: «Жуван кикер атIутI» (ат-Тирмизи). ТIуьн недалди вилик гъилер чуьхуьн ва кикер михьиз хуьн, иллаки хуьрек гьазурдалди филик – сагъламвал хуьнин замин я. Гьафтеда садра хьайитIани кикер атIун, гьамиша кикерин кIаник квай чирк хкудун хъсан я. А кар авун патал хъсан йикъар ислен, хемис ва жуьмя йикъан пакама я.

ЧIарарин михьивал

Гьадисда лагьанва: «Низ чIарар аватIа, къуй абуруз кутугай тегьерда гьуьрмет авурай» (Абу Давуд). ЧIарариз гьуьрмет авун – абур михьивиле хуьн, абурухъ гелкъуьн я. Пайгъамбар ﷺ чIарарихъ гзаф гелкъведай. КIваляй экъечIдайла ва я сиягьатдиз фидайла, ада гьамиша вичихъ галаз регъ тухудай. Ада мукьвал-мукьвал чIарарив гъери гвядай.

Анаса ахъайзавай: «Аллагьдин Расулди ﷺ мукьвал-мукьвал чIарарив зейтундин гъери гвядай, чуру эвядай, ва адан кьилел алай шаршав (ада гзаф вахтара алукIзавай) гъери маса гузвай алверчидин парталдиз ухшар жедай» (ат-Тирмизи).

Вилерин, нерин ва сивин михьивал

Пайгъамбар ﷺ вилерин сагъламвилин ва михьивилин къайгъуда жедай ва абурувай суьрме гвядай. Ада лугьудай хьи, суьрмеди вилер михьи ийизва ва ачухарзава. ГьакIни гьар дастамаз къачудайла нерихъни сивихъ пуд сеферда яд галтадун хъсан тирди гъавурда твадай. Адалай гъейри, сарарин ва сивин къенен михьивал патал арак (Арак тарцин (Сальвадора Персидская) хилерикай авунвай махсус щётка) ишлемишуниз эвер гузвай.

Парталрин михьивал

Пайгъамбарди ﷺ михьи лацу парталар алукIун теклифдай ва лугьудай: «Лацу партал алукI, гьакъикъатда ам куь парталрикай виридалайни хъсанди я, ва куь кьейибурни адак кутур (лацу кафандик)» (ат-Тирмизи). Са сеферда Аллагьдин Расулдиз ﷺ кьацIай парталар алай инсан акурла, ада лагьана: «Адаз вичин парталар чуьхуьдай яд жагъаначни?» (Абу Давуд).

Иллаки михьи парталар алукIун хъсан я мискIиндиз ва межлисрал фидайла.

Бедендин михьивал

ЧIехи шейх, руьгьдин муаллим Сайфуллагь-къади Башларова вичин медицинадай тир ктабда кхьизва: «Гъилер, чин ва кIвачер чуьхуьнал гьар сеферда рази хьана акъвазун бес жезвач. Инсанди вич михьивал хуьзвайдай ва вичин бедендин вилик везифаяр кьилиз акъуднавайдай гьисабун патал, гьафтеда лап тIимилди пуд сеферда жендек чуьхуьн лазим я.

Жендек чуьхуьнин ихьтин жуьредикай сад ишлемишайтIа жеда:

1. Гзаф чими целди жендек чуьхуьн – запун ишлемишна жуван кIвале душдик эхъуьн. А кар патал виридалайни хъсан вахт – ксудалди вилик, ва душдик эхъвейдалай кьулухъ мекьи хьуникай жув хвена кIанда.
2. Къайи ва гзаф чими целди жендек чуьхуьз тежезвайда чими целди чуьхуьн.
3. Къайи целди чуьхуьн – къайи душдик эхъуьн ва я гьакI жендекдивай къайи яд гуьцIна михьи авун. И кар пакамахъ авун виридалайни хъсан я.
4. Гьуьле чуьхуьн, им жендек чуьхуьнин виридалайни хъсан жуьрейрикай сад я, вучиз лагьайтIа сирнав ийидайла беден вердиш жезва ва ада лезет хкудзава. Идахъ галаз санал гьуьлуьн гьавадал нефес чIугуникай инсандиз менфят жезва».

Мугьаммад Дибиров