Сад-садахъ галаз кьан тийидай недай шейэр
Сад-садахъ галаз кьан тийидай недай шейэр
Пайгъамбардин ﷺ медицинадин ктабра санал балугъ ва нек, сирке ва нек, салат-латук (пешерин салат) ва балугъ, чичIек ва серг, таза ва кьурай як, кудай ва цуру шейэр тIуьн карагьат тирдакай кхьенва.
ГьакIни сумак (рагъэкъечIдай патан кухнядин виридалайни машгьур специйрикай сад) ва сирке, сирке ва дуьгуь, анар ва харису (ругур якIун ва къуьлуьн хуьрек), як ва нек, какаяр ва нек, маш (пахладин жинсинин магьсул) ва редиска, верч ва маш, сив ртIидай ва къен ракъурдай шейэр, чрай ва ргай шейэр, балугъ ва какаяр, гьакIни сад хьтин темперамент авай кьве недай затI.
«Тасхил уль-Манафи» ктабда кхьенва: «Са жуьредин якни нек санал ишлемишуникай зарар авач. Месела, хиперин некни як».
Гзаф чимиди къайидахъ (гзаф чими ва къайи тIебиат авай недай шейэр), ширинди цурудахъ, куькди уьцIуьдахъ галаз санал тIуьниз ишлемишун хъсан я.
ЦипицIар ва чIем (калин, къаймахдин) санал ишлемишун, уьцIуь хуьрек тIуьрдалай кьулухъ гзаф чими яд хъун, емишрилай кьулухъ къайи яд хъун меслят къалурзавач. Нек хъвайидалай гуьгъуьниз цуру шейэр тIуьна виже къведач, вучиз лагьайтIа ада хуквада нек экьи ийида.
Духтурри лугьузва: «НекIедихъ галаз цуру шейэр, салан къацу хъчар ва балугъ немир. Ида жузам азар акатунал гъун мумкин я».
Балугъдихъ галаз какаяр ишлемишуни витилиго, жузам азар акатунал, жалгъаяр тIа хьунал, сарар тIа хьунал ва бубасилдал гъун мумкин я.
Эгер калин цIурурай гъери йифиз хъвайитIа ва я тIуьртIа, ида буьркьуь хьунал гъун мумкин я, гьакIни ам тIветIвелар акатунин себеб хьун мумкин я.
Йифиз мукьвал-мукьвал къайи яд хъуни, гьакIни кьил къайи цяй чуьхуьни ва я кьилелай къайи яд иличуни вилерин ишигъ зайиф хьунал ва буьркьуь хьунал гъун мумкин я. Балугъ тIуьрдалай кьулухъ къайи целди жендек чуьхуьни фалужди ягъунал гъун мумкин я.
Гьамиша кIевиз ргай какаяр ишлемишуни цуьлез азарлу хьунал ва ам тIа хьунал гъида ва нефес къачун усал хьунин себеб жеда.
Иви акъудайдалай кьулухъ уьцIуь балугъ ишлемишуни хъутур акатунал гъун мумкин я.
Дуьгуьдилай кьулухъ сирке хъун, машдихъ галаз редиска ва вечрен як тIуьн карагьат я.
Кудай хуьрек тIуьникай игьтиятлу хьана кIанда, вучиз лагьайтIа ада беден зайифарзава ва чинин ранг дегишарзава.
Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лугьузва: «Чими тIуьн берекатлу я, гьакIни ам дарман я, кудай тIуьн лагьайтIа – берекатдикай магьрум я» (Абу Нуайм).
Йифиз яд авай ва тIуьн авай къапар ахъаз тамир. Раббидин Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Куьне яд авай къапар кIева, гьакъикъатда, йиса са йиф ава, а йифиз чилел ваба азар къвезва ва адан са пай ахъа къапуниз аватда» (Муслим).
Сирке ва йифиз цурунин къапуна амукьай цIурурай гъери ишлемишунивай мукъаят хьухь.
Нагагь хиперин дуркIунар мукьвал-мукьвал нез хьайитIа, цварадин кIвал тIа хьун ва гьатта ада ирин къведай хирер хьун мумкин я.
Гьамиша мержемекар (чечевица) ишлемишуни вилерин ишигъ ва ван атун зайифарда.
Са къадим духтурди, Ибну Масайваха, лугьудай: «ЯхцIур юкъуз чичIек тIуьр ва тIветIвелар акатай касди вичелай гъейри садни тахсирлу тавурай. Иви акъудай ва адалай кьулухъ уьцIуь затI тIуьр ва вичик цIарнах ва я хъутур акатай касдини анжах вич тахсирлу авурай. Балугъ ва какаяр санал тIуьр ва вири беден ва я чин фалужди ягъай касди анжах вич тахсирлу авурай. Тухдалди тIуьр ва адалай кьулухъ парнойдиз фейи ва фалужди ягъай ва я адан ратара тIал гьатай (колит) инсанди анжах вич тахсирлу авурай. Ни ксудалди вилик ширин лимон тIуьртIа ва адан вилер тIа хьайитIа, ада къуй анжах вич тахсирлу авурай. Вуж йифиз (мичIи чкада) гуьзгуьдай килигнатIа ва адалай кьулухъ адан чин фалужди янатIа, къуй вичелай гъейри ада садни тахсирлу тавурай».
И теклифар вилив хуьн сагъламвал хуьнин метлеблу къайдайрикай сад я. Аллагьди ﷻ инсан тIуьнихъ ва хъунихъ муьгьтежди яз халкьнава ва ам вичиз менфят жедай шейэр тIуьниз мажбур я, тахьайтIа ада гзаф кьадар начагъвилерал гъун мумкин я.
Дуьз тIуьн патал, недай шейэр чеб-чпихъ галаз кьунин гьакъиндай чирвилер хьун лазим я. Чир тахьунин себеб ам я хьи, чаз Аллагь Таалади абура тунвай тIебиатдикай (темпераментдикай), асул гьакъикъатдикай ва хийирлу лишанрикай чизвач. РагъэкъечIдай патан медицинада инсандин ва недай шейэрин къилих тайин ийизвай кьуд лишандикай лугьузва – абур мекьивал, чимивал, ламувал ва кьурувал я. Халикьдин ﷻ гьар са махлукьат, кIантIа ам инсан, гьайван, набатат ва я недай шейэр хьурай, гьа и кьуд паюникай ибарат я. Абурукай садак мекьивал ва ламувал гзаф ква, муькуьдак – чимивал ва кьурувал.
