РикIин чIехивиликай ва жумартвиликай иер гафар
РикIин чIехивиликай ва жумартвиликай иер гафар
1. Алимрикай сада лагьана: «Заз зи патав игьтияжвал аваз атай са касдизни ваъ лугьуз кIан туш, вучиз лагьайтIа, эгер ам акьалтIай намуслу кас яз хьайитIа, за адан намус хуьда, эгер ам угъраш яз хьайитIа, за адахъай жуван намус хуьда».
2. Лагьанва: «Асуллу касдин мугьманни асуллуди жеда».
3. Ибрагьим ибн аль-Жунайда лугьудай: «Кьуд ери ава, абур асуллу касди кьабул тавун лазим туш, гьатта эгер ам пачагь яз хьайитIани: буба атайла межлисдал къарагъун, мугьмандихъ гелкъуьн, вичи чирвилер къачузвай диндин алимдиз къуллугъ авун ва чин тийизвай затI хабар кьун».
4. Абдуллагь ибн Мубарака лагьана: «Чарадан мал-девлет кIан тахьуникай ибарат тир рикIин жумартвал вичин мал-девлет игьсан авуникай ибарат тир жумартвилелай къиметлу я». Яни Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьунин патахъай, инсан вичин мал-девлет масабуруз игьсан ийиз гьазур хьунилай ам масабуру адаз гузвай шейэр кьабул тийиз алакьун гзаф къиметлу я.
Чан гуз гьазур хьуникай, рикIин чIехивиликай ва жумартвиликай кьисаяр
Виликан адалатлубурулай чал абур агакьай рикIин чIехивилин ва жумартвилин чIехи дережадин гъавурда твазвай кьисаяр агакьарзава.
1. Ахъайзава хьи, Гъулам Халил тIвар алай са касди суфийрал буьгьтенар вегьин себеб яз, халифди абурун кьилер атIун буйругъна. Жунайд аль-Багъдадидик кянач, вучиз лагьайтIа ам мусурманрин ихтияррин (фикъгьдин) рекьяй алим тир. Ада Абу Савран мазгьабдай диндинни ихтияррин къарарар акъудзавай (Абу Савр – факъигь, ада вичин мазгьабда Абу Гьанифа ва аш-Шафии мазгьабрин фикъгь сад авуна). Амма Шаххам , Раккам , ан-Нурий ва мад са десте инсанар кьуна. Абурун вилик махсус хамунин гъвечIи халича экIяна. Адал къарар акъуднавайбурун кьилер атIузвайди тир. А чIавуз ан-Нурий вилик экъечIна. ЖаллатIди адавай жузуна: «Ваз чизвани вуна квез тади ийизватIа?» Ада эхь лагьана жаваб гайила, жаллатIди мад хабар кьуна: «Вун тади авуниз куь мажбурна?» Ан-Нурия жаваб гана: «За зи юлдашар са тIимил кьванни гзаф вахтунда яшамиш хьун хъсан яз гьисабзава». А чIавуз жаллатI гзаф тажуб хьана ва и гафар халифдал агакьарна. Кьунвайбур халифди къазидин патав ракъурна, ада абурун кар ахтармишна чирдайвал. Къазиди фикъгьдай Абу Гьусайн ан-Нурияз суалар гана, ада абуруз якъин жавабар гана. Ахпа ан-Нурия давамарна: «Адалай кьулухъ, Аллагь Тааладиз ахьтин лукIар ава хьи, абур Адалди яшамиш жезва, абур рахадайла, анжах Адакай рахазва» ва мад гафар лагьана, а гафари къази ширна. Къазиди халифдиз лагьана: «Эгер гьа и инсанарни ягъалмиш хьанвайбур ятIа, чилел, мумкин я, са мусурманни алач».
2. Лугьузва хьи, Али ибн Фузайла вич авай магьледин алверчийривай шейэр маса къачузвай. Адаз лагьана: «Нагагь вун базардиз фенайтIа, вавай ужуз къачуз жедай». Жаваб яз ада лагьана: «И инсанар чакай менфят къачунин умуд аваз чи патав акъвазнава».
3. Абуль Гьасан аль-Бушанжи гьажетханада авайла ада вичин сухтадиз эверна ва адаз лагьана: «Залай и перем хутIуна ва ам флан касдиз це». Адавай хабар кьуна: «Вун гьажетханадай экъечIдалди акъвазнайтIа жедачирни кьван?» Ада лагьана: «Зун зи нефсини ахпа и къарар дегишардач лагьана инанмиш тушир».
4. Къайс ибн Саад ибн Убададивай жузуна: «Ваз валай жумартлу са кас кьванни акунани?» Ада жаваб гана: «Эхь. Са сеферда къумлухда чун са дишегьлидин кIвале акъвазна. Ахпа адан гъуьл хтана. Дишегьлиди вичин гъуьлуьз чпиз мугьманар атанва лагьана. Гъуьлуь деве гъана, ам тукIуна ва ам чаз тайин авунвайди я лагьана. Пакадин юкъуз ада мад са деве гъана, ам тукIуна ва адан як чаз кIандайвал ишлемиша лагьана. Чна лагьана: «Вуна чаз накь тукIур деведин анжах са тIимил кьван як я чна тIуьнвайди». А чIавуз ада лагьана: «За зи мугьманар накьан якIалди къунагъламишзавайди туш». Чун ана кьвед ва я пуд юкъуз акъвазна, вучиз лагьайтIа марф къвазвай, ада лагьайтIа, гьар юкъуз са деве тукIвазвай. Чаз хъфиз кIан хьайила, чна адан кIвале виш динар туна ва адан папаз лагьана: «Ви гъуьлуьвай чалай гъил къачун тIалаб». Ахпа чун адан кIваляй хъфена. Йикъан къизгъин вахтунда чаз чи гуьгъуьниз эверзавай инсандин ван хьана: «Акъваз, эй мутIлакь атлуяр! Куьне зи къунагъламишуниз къимет тайин авунани?» Ахпа ада чахъ агакьарна ва лагьана: «Куьне гьар гьикI хьайитIани и пул къахчуда».
5. Ахъайзава хьи, Абдуллагь ибн Жафар вичин мулкуниз фидайла са инсанрин хумраврин пальмайрин кIапIалдин патав ял ягъиз акъвазна. КIапIалда чIулав хамунин лукIра кIвалахзавай. Адаз тIуьн гъана ва гьа вахтунда жугъундилай кицIи хкадарна ва лукIраз мукьва хьана. Ада кицIиз бицIи лаваш гадарна ва ада ам тIуьна. А чIавуз ада кицIиз кьвед лагьай лаваш, ахпа пуд лагьайдини гадарна. КицIи гьабурни тIуьна. Абдуллагь ибн Жафар а касдиз килигна ва адавай жузуна: «Я лукI, ви йикъан тIуьн гьикьванди я?» Ада жаваб гана: «Ваз акурди (яни пуд бицIи лаваш)». Абдуллагьа хабар кьуна: «Вучиз ви тIуьн адаз гун ваз хъсан акуна?» ЛукIра лагьана: «И вилаятра кицIер авайди туш. И кицI яргъай гишила атанва ва заз адаз ваъ лугьуз кIан хьанач». Абдуллагьа хабар кьуна: «Бес вуна къе вуч ийида?» Ада жаваб гана: «И юкъуз за каш чIугвада». А вахтунда Абдуллагь ибн Жафара лагьана: «Зун жумарт я лугьуз инсанри заз туьгьметар ийизва. И кас залай жумартлу я». Абдуллагь ибн Жафара пул гана лукI, а багъ ва ана авай вири шейэр къачуна, ахпа а лукI азад авуна ва адаз а багъ багъишна.
6. Мутарриф ибн Шиххира лагьана: «Квекай садаз за вичин са игьтияж тамамарна кIан хьайила, къуй ада чарчел кхьена зав вугурай. Гьакъикъатда, заз садан чинални муьгьтежвиляй алчахвал акуна кIанзавач».
7. Ахъайзава хьи, са касди Гьасан ибн Али ибн Абу ТIалибавай са затI тIалабна. Гьасана адаз яхцIурни цIуд агъзур диргьам ва вад виш динар гана ва адаз гьамбал гъваш лагьана. А кас гьамбал галаз атайла, Гьасана адав вичин багьа парталар вугана ва алава хъувуна: «Им гьамбалдиз зи патай гьакъи жеда».
8. Имам аш-Шафии рекьидайла, ада лагьана: «Флан касдиз зи беден чуьхуьх лагь». Амма а вахтунда гьа кас яргъа авай ва гьахьняй адавай имам аш-Шафии кечмиш хьайила ам чуьхуьз хьанач. Ада имам аш-Шафиидин кхьинардай дафтар гъун тIалабна. Ана имамдин пудкъанни цIуд агъзур диргьамдин кьадар авай бурж кхьенвай. А касди имам аш-Шафиидин бурж вахкана ва лагьана: «Им – за адан беден чуьхуьн я».
9. Адалатлу кас ас-Сарий ас-Сакати суварин юкъуз кIваляй экъечIна ва адал чIехи къуллугъдал алай са кас гьалтна. Ас-Сария рикI гвачиз адаз салам гана. Адаз лагьана: «Ам лап гьуьрметлу кас я гьа». Ада жаваб гана: «Заз ам чир хьана, амма чал Пайгъамбардилай ﷺ агакьарнава: «Кьве мусурман сад-садал гьалтайла, абурун арада виш регьим пайзава: абурукай кьудкъанни цIуд сифте салам гайиданбур я». Заз гзаф пай гьадаз жедайвал кIан хьана».
10. Адалатлубурукай сада ахъайна: «Са гзаф мекьи юкъуз зун Бишр ибн аль-Гьарисан патав фена ва заз ам кьелечI парталар алаз, мекьивиляй зурзаз акуна. За адаз лагьана: «Я Абу Наср, ихьтин йикъара инсанри чимиз алукIзавайди я, вуна лагьайтIа, акси яз, парталар хутIуннава». Ада лагьана: «Зи рикIел муьгьтежвал авайбур ва абур гьихьтин гьалда аватIа хтана. Заз лагьайтIа, абуруз куьмек гудай мумкинвал авачир, гьавиляй заз абурухъ галаз мекьивал эхунин карда шериквал ийиз кIан хьана».
