КIанивал
Квез чир хьухь хьи, кIанивал – им инсандин тIебиатди са касдихъ ва я са затIунихъ, ада (кIанзавайда) ам кIан хьанвайдаз лезет гуниз килигна, рикIиз хуш хьун, майилвал авун я.
ЛукIран гьакъикъи кIанивал Раббидихъ ﷻ анжах а чIавуз малум жезва хьи, адан рикI руьгьдин гьар са чиркинвиликай (чIулаввиликай) михьи хьайила, вучиз лагьайтIа Аллагьдин ﷻ кIанивал – им ахьтин ери я хьи, ада кузва. Ахьтин кIанивилин лишан – кIеви гьевесрикай, кьве дуьньядин наяметрихъни рикI кукIуникай азад хьун я. Аллагьдиз ﷻ Вичин лукI кIан хьунин лишан лагьайтIа – лукIраз Аллагь ﷻ кIан хьун я. Аллагьдиз ﷻ лукI кIан хьун – им Адан кьадар (ирада) я лукI Вичиз мукьва авуналди ва руьгьдин кьакьан гьалар ва дережаяр гуналди адаз гзаф кьадардин регьимар ва хъсан крар гудайвал. Кьадар (ирада) – им Аллагь Тааладин ерийрикай сад я. Амма ам квехъ галаз алакъалу ятIа килигна, адаз гьар жуьредин тIварар гузва. А кьадар виридан няметрихъ галаз алакъалу яз хьайитIа, адаз регьим (рагьмат) лугьузва. Амма эгер ам кьетIен няметрихъ галаз алакъалу яз хьайитIа, адаз муьгьуьббат (магьаббат) лугьузва.
Квез чир хьухь хьи, Аллагьдал ﷻ ашукь хьанвайбур пуд жуьредиз пай жезва: адетдин инсанар, хкянавайбур ва кьетIендаказ хкянавайбур (яни, гьакIан адетдин мусурманар, муьруьдар ва шейхер-устазар). Низ Аллагь Таала кIевиз кIанзаваз хьайитIа, ам виридаз кIан жеда. Аллагь ﷻ ва Пайгъамбар ﷺ кIан хьун – кьилди гьар са иман гъанвайдан везифа тирдан патахъай вири мусурманрин умматдин гаф сад я.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагьдиз ﷻ Вичин лукI кIан хьайила, Ада лугьузва: «Я Жабраил, Заз флан кас кIан хьанва, гьавиляй квезни ам кIан хьухь!» А вахтунда цавара яшамиш жезвайбуруз виридаз гьа инсан кIан жеда, ахпа ам чилел яшамиш жезвайбуруни вирида кьабулда»». Мад Пайгъамбарди ﷺ Аллагьдин ﷻ гафар агакьарна: «Зун лукIран рикIиз килигайла ва анай дуьньядихъ кIанивал жагъун тавурла, За адан рикI Захъ кIанивиляй ацIурзава». Пайгъамбарди ﷺ гьакIни лугьудай: «Аллагь ﷻ кIанивилин лишан – Адаз зикир ийиз кIан хьун я».
КIанивиликай лагьанвай гафар
1. «ЛукIраз Аллагь ﷻ кIан хьун – им Аллагь ﷻ виниз акъудун, Адан разивилик умуд кутун, Адан разивал масадалай хъсан яз гьисабун ва гьамиша Аллагьдиз ﷻ зикир авуналди рикIиз теселли гун я».
2. Лагьанва хьи, Аллагь ﷻ кIан хьун – им ибадатдин ферз тир ва суннатдин жуьреяр тамамариз тади авун, ва гьакIни Аллагьдиз ﷻ яб тагуникай кIевелай яргъа хьун я. Им Пайгъамбарди ﷺ Аллагь Тааладилай агакьарнавай гафари тестикьарзава: «Заз мукьва хьун патал За лукIариз ганвай виридалайни къиметлу шейэр – За абурун хиве тунвай ферзер я. ЛукI гьакIни Заз мукьва хьунивай акъваздач суннатдин крар тамамаруналди, та Заз ам кIан жедалди. Заз ам кIан хьайила, Зун адан япар, вилер ва гъил жеда».
3. ГьакIни лугьузва: «Муьгьуьббат – им лукIран ахьтин гьал я хьи, адаз векъивал авуналди ам тIимил жедач ва хъсанвал авуналди артух жедач».
4. Муьгьуьббат – им рикIе авай цIай я, ада кIанидалай гъейри амай вири затIар кузва».
5. Аллагьдин ﷻ гафариз (мана): «Аллагьдиз ибадат ая ва Адаз юлдашар гъимир» баян гудайла диндин алим Мужагьида лагьана хьи, идан мана: «Аллагьдилай ﷻ гъейри са касни кIан жемир» я.
6. Аллагь ﷻ чир хьанвайбурукай (арифун) сада Аллагьдин ﷻ гафар ахъайна: «Эй Зи лукI, За вири вун патал яратмишна, вун лагьайтIа, За Зун патал яратмишна. Вун лагьайтIа, Зун рикIелай алудна, вун патал яратмишнавай затIарал машгъул хьанва. Няметри вун, абур Ни ваз ганатIа, Гьадавай масанихъ алуддайла, вуна абур гунай лазим тир шукур ийизвач. Вучиз лагьайтIа Захъай ви фикир желб ийизвай гьар са нямет – жаза я, ва Захъай масанихъ алудзавай гьар са пишкеш – бедбахтвал».
Эгер куьрелди лагьайтIа, Аллагь ﷻ кIан жез алахъуна хатавал ава. Гьавиляй Фузайла лугьудай: «Нагагь вавай: «Ваз Аллагь Таала кIанзавани?», - лагьана хабар кьуртIа, кисна акъваз. Вучиз лагьайтIа, эгер вуна ваъ лагьайтIа, вакай имансуз жеда, амма эгер эхь лагьайтIа, Аллагь ﷻ кIан хьайибурун ерияр ваз авач хьи. Иниз килигна Аллагьдин ﷻ ажугъдихъай кичIе хьухь». Алимрикай сада лагьана: «Женнетда виридалайни хъсан няметар Аллагь Таала чир хьайибуруз ва кIан хьайибуруз тайин авунва. Жегьеннемда лагьайтIа, Аллагь ﷻ чириз ва кIан жез алахъай, амма чпиз я чирвал, я кIанивал авачирбуруз тайин авунвай жазадилай кIеви жаза авач».
