Сив хуьнин чарасуз паяр

Сив хуьниз кьве пай ава. Абурукай сад кьванни авачиз хьайитIа, сив чIур жезва.

1. Ният. Ам рикIяй ийида. Адан вахт алукьзава нянихъ ва давам жезва сив хуьзвай йикъан экв (пакаман азан) жедалди. Нагагь ният тавуртIа, сагъ са юкъуз тIуьнивай ва яд хъунивай жув хуьн лазим я. Амма и югъ къаза хъувуна кIанда. Сив хуьнин тамам ният ихьтинди я: «За ният авуна и йисан Рамазан вацран пакадин юкъуз сив хуьниз Аллагь паталди». Суннатдин сив хуьдайла, эгер няниз ният ийиз рикIелай алатнаватIа, ам сив кьазвай йикъан нисиналди авуртIа жеда.
2. Кьвед лагьай пай – им жув хуьн я сив чIурзавай вири затIарикай рагъ экъечIайдалай кьулухъ рагъ акIидалди.

Сив чIурзавай амалар

1. Экъуьчун. Жува-жув экъуьчарайла сив хкатзава, гьатта адаз элкъвена туьтуьниз са шейни хъфин тавурди якъиндиз чизватIани. Бязи алимри лугьузва хьи, эгер адаз элкъвена туьтуьниз са шейни хъфин тавурди якъиндиз чизватIа, сив хкатзавач. Экъуьчайдалай кьулухъ сивихъ яд галтад тавунмаз тфу туькьуьнайтIа, сив хкатда, вучиз лагьайтIа экъуьчайла руфунай къвезвайди нажас я. Эгер инсан вич-вичиз экъуьчайтIа, сив хкатдач. ХъапI акъудунни экъуьчуниз тешпигь я. Нагагь инсанди кьасухдай хъапI акъудайла, сивин сергьятдиз руфунай са шей атайтIа, сив хкатзава. Сивин сергьят «х» сес акъудзавай чка яз гьисабзава. Им имам Рафиидин фикирдалди я. Имам Нававиди ам «х» сес акъудзавай чкадин вилик квай чка я лугьузва. Имам Нававидин къарар и месэлада якъинди (сагьигь) яз гьисабзава. Эгер хатадай (жуван ихтиярдалди тушиз) хъапI акъатайла сивиз атайди гадарна ва сивихъ яд галтадна кIанда, ихьтин арада сив хкатдач.

Эгер туьтуьниз хатадай тIветI фейитIа ва адакай зарар жез кичIезватIа, ам акъуддай ихтияр ава ва ам къаза хъувуна кIанда. Гьа икI экъуьчунни я, эгер духтурди экъуьчарун буйругъайтIа, экъуьчардай ихтияр ава, амма и къайда чIурай ферз сив ахпа чарасуз къаза хъувуна кIанда.

Абу Гьанифадин мазгьабда лугьузва хьи, эгер экъуьчайла руфунай сив ацIайди татайтIа, сив хкатдач. ГьакIни имам Агьмадан мазгьабда лугьузвайвал, нагагь гзаф экъуьч тавуртIа, сив хкатдач. Имам Шафиидин мазгьабда гьатта са тIимил кьванни экъуьчайтIа, сив хкатзава.

Эгер туьтуьнай атай балгъам чи ихтиярдалди туькьуьнайтIа сив хкатда. Нерин вини кьиляй атай балгъам сивиз татана туьтуьниз фейитIа, сив хкатдач. Гьинай атай балгъам хьайитIани, тфу авуна гадарна кIанда, эгер ам гадардай мумкинвал авачиз балгъан туькьуьмайтIа, сив хкатдач (им якъиндаз акси гаф я). Нагагь балгъан гадардай мумкинвал аваз гадар тавуна ахпа ам туьтуьниз фейитIа, якъин гафуна лагьанвайвал, сив хкатда (имам Рамали «Шаргьуль мингьаж»).

Имам Гъазалиди кхьизва: «Туьтуьнай ва я жигеррай къвезвай балгъан сивиз татанмаз туькьуьнайтIа, сив хкатдач. Сивиз атайдалай кьулухъ туькьуьн хъувуртIа, сив хкатда».

«Аль-Фикъгь ала мазагьибил арбаат» ктабда кхьенвайвал, имам Маликан мазгьабда лугьузва хьи, сивиз атай балгъан гадардай мумкинвал аваз хьайитIани, ам туькьуьнайтIа, сив хкатдач (1-том, 563-чин).

«Итгьаф» ктабдани кхьенва хьи, имам Абу Гьанифадин мазгьабда балгъам туькьуьнайла сив хкатзавач (4-том, 357-чин).

2. Месин алакъаяр. Нихъ (квехъ) галаз хьайитIани имам Шафиидин мазгьабда сив хкатзава. Гьатта мая акъат тавуртIани сив хкатзава. Алакъа авур кьве касдинни сив чIур жезва.

Йифен алакъайрилай кьулухъ, экуьнин капI жедалди жендек чуьхуьз агакь тавур касдин сив дуьз жезва (яни жендек ахпани чуьхвейтIа жеда). Сив гвайди рикIелай алатна месин алакъа авуртIа, ам хкатзавач. Месин алакъадикай фикирайла ва я къизгъин гьевесар арадал гъизвай шей акурла мая акъатайтIа, сив хкатзавач. Жуван гьаяйрихъ ва я папахъ галукьайла мая акъатайтIа, сив хкатзава. Папаз темен гайила къизгъин гьевесар арадал атана, мая акъатайтIа, сив чIур жезва.

Нагагь гъуьлуь вичин сив месин алакъаяр авуналди чIурайтIа, адан хиве жерме гьатзава. Ада лукI азадна кIанда, ам авачтIа кьве вацран къене галаз-галаз (гьич са югъни арадай ахъай тавуна) сивер хвена кIанда. Сагъламвили сивер хуьдай мумкинвал гузвачтIа, 60 кесибдиз тIуьн гун лазим я.

Къизгъин гьевесар арадал гъун. Сив хуьзвай инсандиз къизгъин гьевесар арадал гъизвай кIвалахар авун гьарам я. Гьатта а кIвалахри ам къизмишарзавачтIани, абур тавун хъсан я. Алакъайрикай фикир авунни гьарам я, гьатта абурукай фикирна мая акъатайтIа, сив чIур жезвачтIани.

Къизмиш хьайила, инсандай мая акъатун ва я алакъа авун мумкин я, гьавиляй ам гьарам я.

3. Бедендин къенез са шей фин. Бедендин къен – им туьд, мефтI, ратар, цварадин кIвал, руфунин, келледин къен, япарин тIеквенар, дишегьлийри нек гудайла ам акъатзавай тIеквенар, инсандин вилик ва я кьулухъ галай тIеквенар я. ПIапIрус чIугурла сив хкатзава. Атирдин тIвалуниз цIай ягъайтIа ва адан гум нерай мефтIедал агакьайтIа, сив хкатзавач. Мецелди са шейинин тIям чирайтIа (гьакIни ам сиве кьуртIа), анжах гьа арада туьтуьниз са шей фейитIа, сив хкатда. Япариз дармандин стIалар вегьейла, сив хкатзава. Гьаяйриз ва я яру ратуниз тIуб фейитIа, сив хкатзава.

Винидихъ тIвар кьур сив чIурзавай паярин сергьятар: япарин – тIеквен гуьтIуь жезвай чкадилай эгечIна къенез фидалди, нерин – вине авай кIараб башламишзавай чка, гьаяйрин ва я яру ратунин гьажет кьилиз акъудайдалай кьулухъ чуьхуьн лазим тир чкадилай къен пад.

Эгер инсандин къенез адет тушир рекьерай са шей физватIа, сив хкатзавач. Месела, хамунин тIеквенрай ва я чIарарин дувулрай са шей бедендин къенез фейитIа, сив хкатзавач. Дармандин ва я сурьмадин тIям туьтуьниз фейитIа, сив чIур жезвач, вучиз лагьайтIа абур ачух рекьерай атанвач. Амма эгер ранг ва я тIям дегиш хьанвай тфу туькьуьнайтIа, сив хкатзава.

Мугьаммад Гьажара «Гьашият Фатгьул аллам» ктабда кхьизва: «Хамунай са шей къенез фейила, гьикI сив хкатзавачтIа, гьакI инсандин якIариз ва я дамарриз ягъай рапари сив чIурзавач».

Винидихъ тIвар кьур вакъиайра сив хкатун патал а гьерекатар инсандин разивал аваз, адан ихтиярдалди хьун лазим я. Эгер и къайдаяр рикIелай алатна ва я са ни ятIани мажбурна чIурнаватIа, сив хкатзавач. ГьакIни эгер и къанунар цIийиз Ислам кьабулнавай ва я алимривай яргъа яшамиш жез, абурун кьилив фена чирдай мумкинвал авачиз хьайитIа, сив чIур жедач.

РикIелай алатна фу тIуьртIа сив хкатзавач, гьатта ам тухдалди тIуьртIани. Эгер инсанди вичи тIуьрда сив чIурна лагьана фикирна ахпа ам тIуьн давамарайтIа, адан сив хкатзава.