Къуръан ракъурунин себебар

эвел алатай нумрайра

Аятар кьве жуьредиз пай жезва:

1. Аллагь Таалади са гьихьтин ятIани вакъиа себеб тушиз ва са касдин суалдиз жаваб тушиз ракъурнавай аятар.
2. Са гьихьтин ятIани дуьшуьшдихъ галаз алакъалу яз ракъурнавай аятар.

Месела, «аль-Бакъара» сурадин и аят са тайин вакъиадихъ галаз алакъалу яз ракъурнай: «Бутперес дишегьлийрал эвленмиш жемир, та абур инанмиш жедалди. Гьакъикъатда, инанмиш лукI дишегьли (азад) бутперес дишегьлидилай хъсан я, гьатта эгер (адан иервили куьн гьейран авунватIани ва) ам квез бегенмиш хьанватIани. Гьакъикъатда, инанмиш лукI хъсан я (азад) бутпересдилай, гьатта эгер ам квез бегенмиш хьанватIани. Абуру (имансузри) Жегьеннемдиз эверзава, Аллагьди лагьайтIа, (квез) Женнетдиз ва Адан ихтиярдалди гъил къачунихъ эверзава.

Ада инсанриз Вичин аятар ачухарзава, абуру насигьат кьабулун патал» (Къуръан 2:221). Ислам къведалди асгьаб Марсад ибн Аби Марсад аль-Гъанавидиз Анак тIвар алай дишегьлидихъ галаз алакъа авай. Ислам кьабулайла, ада Мединадиз гьижра авуна, Анак лагьайтIа, Меккада амукьна. Са кьадар вахтунилай Марсад са дерди аваз Меккадиз фена.

Анак адан патав атана ва вичихъ галаз гунагь авун тIалабна. Марсада лап кIевелай ваъ лагьана жаваб гана ва икI лагьана: «Исламди чун чара авуна». Амма эгер Пайгъамбарди ихтияр гайитIа, ада Анакал эвленмиш хьун кьетIна. Мединадиз хтайла, а дишегьлидал эвленмиш хьун патал Марсада Пайгъамбардивай ихтияр тIалабна.

Идаз жаваб яз, бутперес дишегьлийрал эвленмиш хьун къадагъа ийизвай аят ракъурна («Асбаб ан-нузуль» аль-Вагьиди, 38-чин). И вакъиа – винидихъ гъайи аят ракъурунин себеб хьана. Къуръандиз баян гун патал аятар ракъурунин себебар лап важиблу я. Гзаф аятрин гъавурда акьадач, эгер абур ракъурунин себебар течиз хьайитIа.

Къуръан гьикI хвенай

Къуръан девирдин игьтияжрихъ ва вакъиайрихъ галаз кьурвал паяралди ракъуруниз килигна, Пайгъамбардал чан аламаз ам гьасятда кьилдин ктаб хьиз кхьин мумкин тушир. Къуръан вич саламатдиз амукьун къелемдилай гзаф зигьиндиз буржлу я. Якъин гьадисда лагьанвайвал, Аллагьди Пайгъамбар инандирмишна:

«Ада ваз Ктаб ракъурда, вич целди чуьхвена алудиз тежедай» (Муслим).

И гафарин мана ам я хьи, гьихьтин кхьинардай рангар хьайитIани, целди чуьхвена алудиз жеда – гьар са кхьенвай ктаб чIурувилихъди дегишариз жеда ва я ам квахьун мумкин я. Амма Аллагь Таалади Гьуьрметдиз лайихлу Къуръан Вичин миллионралди инанмиш лукIарин хурун зигьинда хуьзва, амма маса пак ктабрикай икI лугьуз жедач.

Пайгъамбарвал атай сифте кьиляй, вагьйу атайла, аятар рикIел аламукьдайвал, Пайгъамбарди абур гьасятда тикрар хъийидай. Амма Аллагь Таалади ам инандирмишна хьи, а чалишмишвилер артуханбур я – Ада са чIавузни Пайгъамбардив Къуръандин гафар рикIелай алудиз тадач: «Мез юзурмир (я Мугьаммад), (Къуръан кIелун патал), тади ийиз (ам рикIел хуьн патал).

Гьакъикъатда, Чна гьар гьикI хьайитIани ам кIватIда (ви хурун зигьинда, адай са гьарфни вав рикIелай алудиз тадач) ва ам кIелда (ваз Къуръан кIелдай мумкинвал гуда. Гьелелиг дикъетдалди яб це. Ада кIелна куьтягьайла, вуна рикIел хвейиди адан гуьгъуьнлай тикрар хъия).

Чна ам кIелайла (Жибрила ваз Къуръан кIелайла), вуна ам тикрар хъия (сифте яб це, ахпа кIела). Чна гьар гьикI хьайитIани адан гъавурда твада (ваз, я Мугьаммад, Къуръан кьатIунин бажарагъ гуда)» (Къуръан 75:16-19). Аллагь Таалади Вичин Пайгъамбардиз ахьтин хурун зигьин гана хьи, вагьйудин гафар анжах са сеферда ван хьайила, абур адан рикIелай алатдачир. Къуръандин аятар гьасятда адан хурун зигьинда жем жезвай.

Адалай гъейри Пайгъамбарди гьар йисуз Рамазандин вацра Жибрил малаикдихъ галаз Къуръан дуьз ятIа ахтармишзавай, ва вичин дуьньядин уьмуьрдин эхиримжи йисуз кьве сеферда ахтармишна (Бухариди «Фатгь аль-Бари» ктабдай, 9-том, 36-чин). ГьакIни асгьабрини Къуръандин текст хуралай чирзавай. Убада ибн Самита агакьарайвал, са касди Меккадай Мединадиз гьижра авурла, Аллагьдин Расулди ансаррикай (Мединадин иман гъанвай агьалийрикай) садаз адаз Къуръан чирун тапшурмишзавай. Пайгъамбардин мискIин сухтайрин ва Къуръан чирдай муаллимрин сесерай акьван ацIанвай хьи, гьатта Пайгъамбарди абурувай гъалатIар тикрар тахьун патал, явашдиз кIелун тIалабзавай («Минагьиль аль-Ирфан», 1-том, 234-чин). Гьа икI, са куьруь вахтунда лап гзаф кьадар асгьабри Къуръан хуралай чирна.

Вагьйу кхьин

Къуръан хуьнин асул рехъ хуралай чирун тиртIани, Пайгъамбарди Аллагьдин Гаф кхьена хуьн патални къайгъу чIугуна. Зайд ибн Сабита агакьарзава: «Зун Пайгъамбардиз къвезвай вагьйуйрин гафар кхьизвайбурукай сад тир. Вагьйу атайла, ада зегьем гьиссзавай ва гьекьедин стIалар, гевгьерар хьиз, адан жендекдилай авахьзавай. И гьал алатайла, за юрфан кIараб ва я парчадин кIус къачудай ва ада заз лугьузвай гафар кхьидай: «КIела!», - ва кхьейди за адаз кIелзавай. Нагагь ана гъалатI авайтIа, ада ам туькIуьр хъийизвай. Ахпа ам инсанриз къалурзавай» («Мажму азЗаваид», ТIабарани, 1-том, 156-чин).

Зайд ибн Сабиталай гъейри маса асгьабрини Къуръан кхьизвай. Ингье абурукай анжах са бязибур – Абу Бакр, Умар, Усман, Али, Убай ибн Ка`б, Зубайр ибн аль-Аввам, Муавия, Мугъира ибн Шу`ба, Халиб ибн аль-Валид, Сабин ибн аль-Къайс, Абан ибн Саид («Фатгь аль-Бари», 9-том, 18-чин; «Зад аль-Маад», 1-том, 30-чин). Аравиядин полуостровдал чар кьериз жедай затI хьуниз килигна, аятар асул гьисабдалди къванцикай авунвай сагъ кIусарал, гьайвандин хамунал (пергаментдал), хурмадин тарарин пешерал ва гьайванрин кIарабрал кхьидай. Амма бязи вахтара гьакI чарни ишлемишзавай («Фатгь аль-Бари», 9-том, 11-чин; «Умдат аль-Кари», 20-том, 17-чин).

Пайгъамбардал чан аламаз ва адан гуьзчивилик кваз Къуръандин чин (копия) (сад лагьай мусхаф) арадал гъана, амма кьилдин ктаб хьиз ваъ, санал кIватIнавай кхьинрин жуьреда. Бязи асгьабри а кхьинрин чинар чпиз акъудзавай. ГьакI, Умаран ваха ва адан гъуьлуь Къуръандин аятар кхьена чпив хуьзвай (Даракутни; «Мажму аз-Заваид», «Зад аль-Маад», 1-том, 186-187-чинар).

Абу Бакран девирда Къуръан хуьн

Пайгъамбардал чан аламаз гьазурнавай Къуръандин чинар чара-чарабур ва кIусар тир. Са асгьабриз са сура хьун мумкин тир, масабуру вад-ругуд кхьенвай сура хуьзвай, пуд лагьайбуруз анжах са шумуд аят авай. Бязибуруз аятрихъ галаз санал гьакI баянарни авай. Гьавиляй Абу Бакр халиф хьайила, ада Михьи Къуръандин гьарна авай паяр санал кIватIун чарасуз яз гьисабна. Ингье и чIехи месэладин себебрикай Зайд ибн Сабита гьикI кхьизватIа: «Са сеферда, Ямамадин патав хьайи женгинилай кьулухъ са тIимил вахт алатайла, Абу Бакра зи патав инсан ракъурна.

Адан патав фейила, заз ана Умар акуна. Абу Бакра заз лагьана: «Умара заз Ямамадин патав кьиле фейи женгина гзаф кьадар гьафизар кьенвайдакай лагьана. Эгер гьафизар гьа и жуьреда телеф жез хьайитIа, заз Къуръандин чIехи пай квахьиз кичIезва. Гьахьняй за ваз вири Къуръан санал кIватIун теклифзава». За жузуна: «Пайгъамбарди вичи тавур кIвалах чна гьикI ийида кьван?»

Умара жаваб гана: «За Аллагьдал кьин кьазва, им хъсан кар я». Ада а гафар акьван чIавалди тикрарун давамарна хьи, та гьакъикъатдин нур зал агакьдалди, ва зун Умарахъ галаз рази хьана». Адалай кьулухъ Абу Бакра заз лагьана: «Вун жегьил ва акьуллу я. Ваз вирида ихтибарзава. Вун Пайгъамбардал чан аламаз адаз къвезвай вагьйу кхьей кас я. Гьахьняй алад ва Къуръандин вири аятар жагъура ва абур санал кIватI».

«За Аллагьдал кьин кьазва, и тапшуругъдилай – Къуръан кIватIунилай – заз жуван къуьнерал алаз дагъ тухун кьезил пар жедай. Зун Къуръандин аятар жагъуриз гатIумна ва пешерал, къванерин сагъ кIусарал кхьенвайбурукай ва инсанрин хурун зигьинда хвенвайбурукай, за, эхирни, вири Къуръан кIватIна» (Бухари «Фатгь аль-Бари» ктабдай, 9-том, 8-11-чинар).

Зайд ибн Сабит вич гьафиз тир ва адавай вичивай хурун зигьиндай Къуръан кхьиз жедай. Амма игьтиятлувиляй ам адал сергьятламиш хьанач. Ада Къуръандин текст къейд авунвай мецин ва кхьена авай вири жуьреяр ишлемишна. Кхьенвай аятар авайбуру вирида абур Зайдан патав гъун лазим тирди малумарнавай.

Кхьенвай аят гъайила, Зайда адан гьакъикъивал ахтармишзавай, гьакI адаз Умарани куьмек гузвай, амни Къуръандин гьафиз тир («Фатгь аль-бари», 9-том, 11-чин). Са аятни кьабулзавачир, та кьве ихтибар ийиз жедай шагьидди ам Аллагьдин Расул алай чкадал кхьенвайди тестикьардалди («АльИткан», 1:10). Эхирни, кхьенвай аятар жуьреба-жуьре асгьабри чпиз кхьена гьазурнавай аятрихъ галаз сад-садав гекъигна («Аль-Бургьан фи улюм аль-Къуръан», 1:238).

Арадал атай мусхафда Къуръандин аятар Пайгъамбарди къалурай къайдадихъ галаз кьурвал дуьзмишна. Абу Бакран буйругъдалди кхьенвай, кьилдин сурайрикай ибарат тир и мусхаф, ам рекьидалди адан патав гумай. Ахпа ам Умара хвена. Ам шагьид хьайидалай кьулухъ, абур мусурманрин диде Хафсадив вугана. Хафса кечмиш хьайила Марван ибн аль-Гьакама абур цIай яна кун буйругъна, гьикI хьи а чIавуз Усманан мусхафар гьазур тир ва анжах абуруз табий хьун чарасуз тирдан разивилив (ижма) агакьнавай («Фатгь аль-Бари», 9:16).

Усманан девирда Къуръан саламатдиз хуьн

Усманакай халиф хьайила, Ислам Византиядин ва Ирандин чилерал раиж хьанвай. ЦIийи чкайра Ислам кьабулзавай инсанри Къуръан мусурманрин аскерривай ва савдагарривай чирзавай. Амма ихьтин саягъда яргъал уьлквейриз ам кIелунин тафаватвилерни акъатна. Эгер инсанриз Къуръан кIелунин ирид жуьре ракъурнавайди малум тиртIа, а тафаватвилери зарар гузвачир. Амма, нагагь жуьреба-жуьре кIелунин къайдаяр ихтияр авайди бязи чкайра гегьеншдиз машгьур тушиз хьанайтIа, анра чуьруькар башламишзавай.

Садбуру анжах чпи кIелзавай жуьре дуьзди я лугьузвай, муькуьбуру туш лугьузвай. Ихьтин гьалар артух жезвай ва идахъ галаз санал, Пайгъамбарди вичи агакьарнавай Къуръан кIелунин жуьрейрикай сад дуьз туширди малумаруни, инсанар чIехи ягъалмишвиле тунин къурхувални артух жезвай. Муькуь патахъай, Зайд ибн Сабита туькIуьрай ва Мединада хуьзвай Къуръандилай гъейри, вири мусурмарин умматдиз умуми хьун мумкин тир, тек са «чешнедин» Къуръандин чин (копия) гьеле авачир.

Усмана , вичяй мусурманривай гьар са кIелунин жуьредин якъинвал ва гьахълувал сад-садав гекъигиз жедайвал, мусхафдин сад тир чешне туькIуьрун кьетIна.

И мурад патал Усмана Хафсадивай , ада вичив хуьзвай, Абу Бакр халиф тир вахтунда гъилелди кхьена гьазурай Къуръан тIалабна.

Ахпа кьуд асгьабдикай – Зайд ибн Сабитакай, Абдуллагь ибн Зубайракай, Саид ибн аль-Асакай ва АбдурРагьман ибн Гьарис ибн Гьишамакай - ибарат тир десте тешкилна.

Абуруз Абу Бакран буйругъдалди туькIуьрай асул Къуръандай са шумуд чин (копия) авун ва гьакIни сураяр сад-садан гуьгъуьнлай галайгалайвал къвезвайвал эцигун тапшурмишна. Къуръан кIелун виже къведай вири жуьрейрикай Усмана t къурайшитри кIелзавай жуьре чешне яз къачун эмирна.

И асгьабрин дестеди Абу Бакран мусхафда чараз хуьзвай вири сураяр санал кIватIна. Гьа икI чаз виридаз чидай сурайрин къайда арадал атана – «аль-Фатигьа» сурадилай «ан-Нас» сурадал кьван. Къуръандин вири аятар абур кIелунин гьахълу жуьрейрихъ галаз кьадайвал кхьенвай.

И себебдалди я гьарфарин винел, я абурун кIаник стIалар (точкаяр) ва гьаракаяр (огласовкаяр) эцигзавачир, абур вири гьахълу жуьрейрихъ галаз кьурвал кIелиз жедайвал («Манахиль аль-Ирфан», 1-том, 253-254-чинар).

Сад тир мусхафдал кIвалах акьалтIарайла, асгьабри адан са шумуд чин гьазурна – вад ва я ирид (гьар жуьре версийрал асаслу яз) (Бухариди «Фатгь аль-Баридай», 9:17).

Ахпа, Къуръан са чешнедиз гъун патал ва гьар гьи хьайитIани такьурвилер къерехдиз къакъудун патал, Усмана асгьабрив гвай вири кхьинар цIай яна кун буйругъна.

Вири умматди Усманан и агалкьун еке шадвилелди кьабулна ва вири асгьабри чпи и кардин тереф хуьзвайди малумарна.

И вахтунилай гьа и жуьредилай гъейри маса гьар гьи жуьреда хьайитIани Михьи Къуръандин текст кхьин ихтияр авачирдан са фикир (ижма) арадал атана. Идалай кьулухъ гъилелди кхьизвай вири Къуръанар Усманан чешнедихъ галаз дуьз къвезвай.

СтIалар ва гьаракаяр майдандиз акъатун

Чна винидихъ лагьайвал, вири гьахълу жуьрейрихъ галаз кьурвал Къуръан кIелиз хьун мумкин жедайвал, Усманан мусхаф стIалрикай ва гьаракайрикай магьрум тир. Амма гуьгъуьнлай араб тушир инсанриз кIелиз къулай жедайвал, мусхафда стIалар ва гьаракаяр алава хъувун кьетIна. Гьисабзава хьи, сифте и кар авурди я Абуль-Асвад ад-Дуали, я Гьажаж ибн Юсуф я.

Къуръан жузриз паюн

Къенин юкъуз Къуръан къанни цIуд паюниз (жузриз) пай хьанва. И паюниз манадин метлеблувал авач ва ам кIелзавайбуруз къулайвал патал я. Къуръан а саягъда ни пайна? Са алимри гьисабзава хьи, им кьвед лагьай сеферда Къуръан кIватIдайла, яни Усманан девирда авуна. Муькуьбуру лугьузва хьи, жузриз паюн асгьабрин девирдилай кьулухъ хьана («Аль-Бургьан», 1-том, 250-чин; «Манахиль альИрфан», 1-том, 402-чин).

Къуръанда амал аламачирди яз малумарун (насх)

Насх – им са аят маса аятдалди, ва я са эмир маса эмирдалди амал аламачирди яз малумарун я. Амал аламачир аятдиз «мансух», ам амал аламачирди яз малумарайдаз – «насих» лугьузва. Чувудри гьисабзавай хьи, Шариатда са аятди масад дегишарун асул гьисабдалди мумкин кар туш, гьикI хьи им лагьай чIал жезвай хьи, Аллагьди «Вичин фикирар дегишарна» ва я «гъалатI хьана, амма ахпа гъалатI туькIуьр хъувуна» (къуй Аллагьди чун ихьтин инанмишвилерикай хуьрай). Дугъриданни, амал аламачирди яз малумаруни мана дегишарун истемишзавач, ам тайин вахтунин игьтияжрихъ галаз кьадайвал къанун кутун лагьай чIал я. Дегишарнавай къанун гъалатI квайди тушир, амма гьалар дегиш хьайила ам ишлемиш жезмачир.

Акьулдалди фикир авурла ашкара жезва хьи, насх Аллагьдин сергьят авачир арифдарвилихъ галаз тамамвилелди дуьз къвезва. Вири азарар сагъар хъувун патал гьа са дарман ишлемишзавай кас халис духтур туш. Азарлудан дегиш жезвай гьалдиз килигна духтурди ам сагъар хъувунин карда дегишвилер твазва. Къуръанда авай амал аламачирди яз малумарнавай аятрин кьадардин гьакъиндай алимри гьар жуьредин фикирар лугьузвай.

Виликан алимриз насхдин тема гегьеншдиз чизвай ва бязи вахтара мана дуьзар хъийизвай ва я абурун мана масабуралди сергьятламишзавай аятризни амал аламачирбур лугьузвай. Гуьгъуьнлай алимар и месэладиз цIийи кьилелай килиг хъувуна ва «амал аламачирбур яз малумарнавайбур» анжах чпин мана масабурухъ галаз дуьз текъвезвайбуруз лугьуз хьана.

ГьакI, Жалялюддин ас-СуютIиди гьисабзавай хьи, Къуръанда амал аламачирди яз малумарнавай цIекIуьд аят ава («Аль-Иткан», 2-том, 22-чин). Гуьгъуьнлай имам Шагь Валиуллагь ад-Дахляви а аятриз мад килиг хъувуна ва ахьтин нетижадал атана хьи, абурукай цIукьудан мана акI ачухиз жеда хьи, ада абур амал аламачирди яз тестикьарунал гъидач. Нетижада, и алимдин фикирдалди, Къуръанда амал аламачирди яз малумарнавай вад аят ава:

1. Весидикай аят (2:180) ирсиникай аятдалди (4:11) дегишарна.
2. Кьадардин жигьетдай цIуд сеферда артухвиликай аят (8:65) кьве сеферда артухвилин аятдалди (8:66) дегишарна.
3. Пайгъамбардиз цIийи некягьар къадагъа авунин аят (33:52) абур ихтияр авайди къалурзавай аятдалди (33:50) дегишарна (и фикирдихъ галаз бязи алимри гьуьжет кьазва).
4. Пайгъамбардихъ галаз ихтилат ийидалди вилик садакьа гуникай аят (58:12) адан гуьгъуьнай къвезвай аятдалди дегишарна (58:13).
5. Тагьажуддикай къарар (73:1-3) са кьадар регьят къарардалди (73:20) дегишарна.

1. Аль-Фатигьа сура (Ачухзавайди)

Меккадин, 7 аят

Мергьяматлу (и дуьньяда виридаз), Регьим ийидай (анжах иман гъанвайбуруз эхиратда) Аллагьдин тIварцIелди.

1. Шукур хьуй Аллагьдиз – алемрин Раббидиз (дуьнья яратмишай ва ам идара ийизвай),
2. Мергьяматлудаз (и дуьньяда виридаз), Регьим ийидайдаз (анжах иман гъанвайбуруз эхиратда),
3. Эвез агакьзавай Йикъан (Дувандин Йикъан) Гьакимдиз!
4. (Аллагьдиз муьтIуьгъбуру лугьузва: «Я чи Рабби!) Чна анжах Ваз ибадат ийизва ва анжах Вавай куьмек тIалабзава».
5. «Чун дуьз рекье аваз твах,
6. Вуна хушбахтвилин пай гайибурун (пайгъамбаррин, шагьидрин ва адалатлубурун) рекьяй,
7. (Ви) ажугъдик квайбурун (рекьяй) ва ягъалмиш хьанвайбурун (гьакъикъи рехъ квадарнавайбурун рекьяй) ваъ!» (Къудратлу ва ЧIехи Аллагьди лагьана: «За дуьа (яни «аль-Фатигьа» сура) Зи ва Зи лукIран арада сад хьиз пайна, ва Зи лукIраз вичи тIалабзавай затI гьатда».

Ахпа Аллагьдин Расулди лагьана: «ЛукIра лагьайла: (араб чIалал) «Шукур хьуй Аллагьдиз, алемрин Раббидиз», - Аллагь Таалади лугьузва: «Зи лукIра Заз шукур авуна». Инсанди лагьайла: (араб чIалал) «Мергьяматлудаз, Регьим ийидайдаз», - Аллагьди лугьузва: «Зи лукIра Зун машгьур авуна». Ада лагьайла: (араб чIалал) «Эвез агакьзавай Йикъан Гьакимдиз», - Аллагь Таалади лугьуда: «Зи лукIра Залай гзаф тариф авуна». Инсанди лагьайла: (араб чIалал) «Чна анжах Ваз ибадат ийизва ва анжах Вавай куьмек тIалабзава», - Аллагьди лугьузва: «Им (сад хьиз пайда) Зи ва Зи лукIран арада, ва Зи лукIраз вичи тIалабайди жеда». Эгер лукIра лагьайтIа: (араб чIалал) «Вуна хушбахтвилин пай гайибурун рекьяй, (Ви) ажугъдик квайбурун ва ягъалмиш хьанвайбурун (рекьяй) ваъ», - Аллагьди лугьуда: «Им – Зи лукIраз, ва адаз вичи тIалабайди жеда!» (Муслим ва масабур).

КьатI ама

«КАЛЯМ ШАРИФ» (КЪУРЪАНДИН МАНАЙРИН ТАРЖУМА) КТАБДАЙ.