Аллагь Тааладин аламатдин махлукьатар
Аллагь Тааладин аламатдин махлукьатар
Шуьшедин къиб
Шуьшедин хъипер кьураматдани, цени яшамиш жезвай, тум галачир гьайванрин килфет я. И килфетдин кьетIенвал ам я хьи, хъиперин бедендин са пай и патай а патаз экв акъатзавай жуьрединбур я. «Шуьшедин къиб» тIварни гьавиляй акьалтнава. Гьакъикъатдани, и хъиперин беденар шуьшеда тунвайбур хьиз аквазва.
Шуьшедин хъипер Кьиблепатан Америкада ва маса чкайра яшамиш жезва. Абурун бедендин яргъивилел вини кьил пуд сантиметр жеда. Винел патан акунрай абур «квакш» тIвар алай хъипериз пара ухшар я.
Шуьшедин хъиперин далу пад къацу тав квайбур я. Хур, руфун саки михьи шуьше хьиз я, анай къене авай бедендин паяр аквада: рикI, лекь…
И хъипер, адет яз, дагълух тропикрин тамара яшамиш жезва. Фад-фад авахьзавай цин, чарчаррин мукьув яшамиш хьун абуруз иллаки хуш я. Амма и хъипер гьамиша це жезвач. Гзафни-гзаф абур марф къвазвай, кьеж квай гьавада гьерекатдик жеда. Йикъан вахтунда абур пешерин кIаник далдаламиш жезва ва, хурушум алукьдалди, секинвал хуьзва.
Китоглав
Шикилдай аквазвайди РагъэкъечIдай патан Африкадин тропикрин уьленра яшамиш жезвай еке (юкьван гьисабдалди адан кьакьанвал 1,2 метрдив агакьда, заланвал — 4-далай 7 килограммдив кьван) къуш я. Маса къушарилай тафаватлу яз, китоглавдин вилер кьилин кIарабдин къваларив ваъ, вилик пата ава. И карди китоглавдиз дурбуйрай хьиз аквадай мумкинвал гузва. КIуф екеди хьуниз килигна, ял ядай вахтунда къушра ам хурал эцигзава.
Немс ва ингилис чIаларай таржума авурла, къушдин тIвар «кIвачин къаб хьтин кIуф авай» лагьай чIал жезва. Адал ихьтин тIвар башмакьдиз ухшар еке кIуф авайвиляй акьалтнава. Урус чIалал адан тIвар «кит» ва «кьил» гафарикай арадал атанва.
Адет яз, китоглавар гьамиша гьа са чкада яшамиш жедай къушар я. Абур къулайсуз, маса гьайванривай регьятдиз физ тежедай уьленра жеда.
Винел патан акунрай гьажилеглегдиз ухшар тир и къушарин цIакулар рехибур я, кIвачер – шуькIуьбур, кьакьанбур ва еке къармахар алайбур. Къармахар екебур тирвиляй и къушар уьленлухра са четинвални авачиз къекъвезва.
Китоглавдивай тIимил яд квай чкадал сятералди юзан тавуна акъвазиз жеда. Абур тIуьн жагъурунин гьерекатдик гзафни-гзаф экуьнин кьиляй жеда. Китоглаврин рикI алай тIуьн балугъар я. ГьакIни абуру хъипер, гъуьлягъар, гьатта гагь-гагь гъвечIи хъалхъас хъиперни, чурчуларни, крокодиларни неда. Гъуьрч ийи-дайла китоглавар гзаф сабур авуналди тафаватлу жезва. Китоглав, вичивай нез жедай гьайван мукьув агатзавайла, кIусни юзан тийиз, кьил агъузна, нацIарин арайра сабурлувилелди, кутугай макъам вилив хуьз, акъвазда. И къушари гзаф вахт тIуьн жагъуруниз серфзава. Кьакьан къушар тирвиляй, такурай лугьуз, абур кьакьан нацIар-кьалар авай, кьеж квай чкайра чпиз ем жагъурунин къайгъуда жеда.
Ринопитек
Шикилдай аквазвай маймундиз ринопитек лугьузва, ам Азияда (кьиблепатан Китайда, Вьетнамда, Мьянмада) яшамиш жезва. Алимри тестикьарнавайвал, и маймун мартышкайрин килфетдик акатзава. Бязи чешмейра пигатрикс лугьудай маймунрин жинсиникай я лагьанва.
Ринопитекрин бедендин яргъивал вини кьил 83 сантиметрдал кьван агакьун мумкин я. Адет яз, и маймунар дагълух чкайрин тамара, кьакьанра жеда. Гзаф вахт ринопитекри тарара акъудзава. Саки 600 кьван санал кIватI хьана, кIапIалралди дуствилелди яшамиш жедай гьайванар я. Амма недай затIар кьит хьайи хъуьтIуьн вахтунда еке кIапIалар гъвечIибуруз пай жезва.
ТIуьниз асул гьисабдай тарарин цацар хьтин пешер, бамбукдин цIирер, емишар ва маса тарарин пешер ишлемишзава.
Са кьадар йисар идалай вилик ринопитекар инсанри кьазвай. И кар себеб яз, абурун кьадар тIимил хьана. Малумарзавайвал, исятда и маймунар 5 агъзур кьван ама.
Ринопитекдин чин вили рангунинди я, чIарар — къизилдин рангунинбур.
Голиаф-пепе
Голиаф еке, залан пепейрикай яз гьисабзава. Пешекарри тестикьарнавайвал, 100 граммдин заланвал авай голиаф-пепе дуьздал акъуднава. Голиафдин бедендин яргъивилел 100-110 миллиметр жеда, гьяркьуьвилел — 60. Лувар ахъайнавай вахтунда и пепе иллаки гужлуз аквада.
И пепе Юкьван ва Кьиблепатанни РагъэкъечIдай патан мулкара яшамиш жезва. Голиафдин тIуьнрик акатзава: тарарин пешер, мижеяр, лап дигмиш хьанвай майваяр, набататрин тумар. И пепеяр виридаз малум тир майдин пепедин “багърийрик” акатзава.
Итижлу делилрикай сад ам я хьи, голиафди вири вахт тарарин чкалрик акъудзава. Ам заландиз юзадай, зирингвал квачир гьашарат я. ГъвечIи лувар, амма залан ва еке беден авайвиляй и пепейрилай лув гуз алакьунин сирдай алимрин кьил гьеле акъатнавач.
Чпин жуьрейриз килигна, голиафар гьар жуьре рангаринбур жеда. ТIебиатди и гьашаратриз анжах чпиз хас тир гуьрчегвални ганва. Абурун уьмуьрдин яргъивал зур йисакай ибарат жезва. Голиаф-пепейрин рикI алай чка чими ва кьеж квай тропикрин тамар я.
Галаго
Шикилдай аквазвайди Африкадин гъвечIи маймунрин жуьрейрикай сад я. Адаз галаго лугьузва. Са бязи чешмейри тестикьарзавайвал, Африкадин чIехи вири тамара и маймунар яшамиш жезва. Мадни абур кул-кусар авай гегьенш чкайра, тамарин къерехра, вацIарин кьерера жедай аскIан тарар авай чкайра гьалтда.
Галагодин хамунин ранг шуьтруьвални рехивал какахьай хьтинди, кIвачер хъипи тав квайбур я. И гьайванар тарара яшамиш жеда, абурулай яргъа мензилдиз хъсандиз хкадариз алакьда. Тарарай эвичIна, гагь абур кьве кIвачел, гагь пуд кIвачел къекъведа.
Итижлу делил ам я хьи, цацар авай чкайра гьерекатдик квайла, галагодилай вичин япар турба хьиз кIватIиз алакьзава. Ихьтин кьетIен алакьуни адаз еке япар тараринни кул-кусрин хилерикайни цацарикай хуьз куьмекзава.
Галагояр асул гьисабдай йифен гьайванар я. Адет яз, абур кьилди-кьилди яшамиш жеда, тек-туьк дуьшуьшра гапIалриз кIватI жеда. ТIуьнин еринда и маймунри гзафни-гзаф гьашаратар ва тарарин мижеяр ишлемишда.
Бязибуру Африкадин и вагьши кIвалин гьайван хьиз вердишарнава. Галагодин бедендин яргъивилел 13-21 сантиметр жеда, тумунин яргъивилел – 20-30 сантиметр. Заланвал тахминан 300 граммдив агакьда.
ТIебиатда галагояр 8 йисуз кьван яшамиш жезва. Гьа са вахтунда кIвалин хъсан шартIара, лазим къайдада тIуьн тешкилайтIа, и вагьшийрин уьмуьр 20 йисал кьван давам жеда.
Долгопят
Шикилдай аквазвай гъвечIи гьайван маймунрин жуьрейрик акатзава. Адакай сифте яз малуматар 1729-йисуз пайда хьана. Пешекарри тестикьарнавайвал, долгопятар пуд жинсиниз пай жезва.
ТIвар кьунвай гьайванрин кьадар тIимил хьанвайвиляй, абур тIебиат хуьнин рекьяй международный союздин Яру ктабдик кутунва. Долгопятар Азияда (Суматра, Калимантан, Сулавеси ва маса островра) яшамиш жезва.
ГъвечIи вагьшийрин кьакьанвал 8 сантиметрдилай 16-дал кьван агакьда. Гьа са вахтунда тумунин яргъивал 27 сантиметрдив агакьун мумкин я. Долгопятар хъуь-туьл чIар алай, яхун гьайванар я, заланвал 80-150 граммдикай ибарат я. Тапасрин тупIар яргъибур тирвиляй долгопятар регьятдаказ тарариз акьахзава. Еке ва хъипи рангунин вилери мичIи чкадани экв гуда. Асул гьисабдай и гьайванар йифен береда гьерекатдик жеда. Юкъуз абур тамун къалин чкайра чуьнуьх жезва.
Яргъи тум пайгардин еринда ишлемишуналди, долгопятривай алай чкадилай 170 см яргъивилихъ ва 160 см кьакьанвилихъ хкадариз жезва.
И вагьшийрин асул тIуьн гьашаратрикай ибарат я, абурулай гъейри, къушарин какаяр, лап гъвечIи гьайванар неда. Инсанар долгопятар кIвалин гьайванар хьиз вердишариз алахъна, амма хьанач. Абур азад тушир уьмуьрдиз дурум гуз тежедай гьайванар я.
