КъистI аль-хиндидикай авай менфят
РагъэкъечIдай патан медицина вичин адет туширвилелди ва эсер авуналди машгьур я. Ам гзаф асиррин рецептрал бинеламиш хьанва, исятда авай дарманар ана лап тек-бир ишлемишзава.
РагъэкъечIдай патан дарман жедай затIарикай сад къистI аль-хинди я. Ам Индияда экъечIзавай, вичихъ сагъарунин гзаф мумкинвилер авай набатат я. Ам гзаф кьадар азарар сагъар хъувун патал ишлемишзава, гьавиляй ам уьмуьрдин вири дуьшуьшрин дарман яз гьисабзава. Амма адан сагъарунин лишанрикай лугьудалди, ша чун гьа аламатдин набататдихъ галаз таниш жен.
КъистI аль-хинди
– им Индиядин кефер пата авай дагъларин мукьув экъечIзавай са акьван чIехи тушир кьадардин вал я. ГьакIни ам Китайда ва Кьибле патан Америкада гьалтун мумкин я. Адан кьакьанвал 1,5-2 метрдив агакьзава. Абур виш жуьре кьван ава. КъистI аль-хиндидиз ара-бир «багьри» (гьуьлуьн) лугьузва, вучиз лагьайтIа арабри ам гьуьлуьн рекьерай гъизвай. Адаз «хульв» (ширин) ва я «мурр» (туькьуьл) лугьуниз талукь яз лагьайтIа, им адан дадунихъ галаз алакъалу я. Дарман авун патал асул гьисабдалди адан дувулни чкал ишлемишзава.
Дувулдин рангуниз килигна ам шуьтруьди ва лацуди жеда. Сад лагьайдаз гьакIни индиядинди лугьузва, гьикI хьи ада чиликай вичиз менфятлу затIар къачузва ва ам кьилдин дарман хьиз ишлемишиз жеда. Лацудан (гьуьлуьндан) сагъар хъувунин лишанар муькуьдалай зайиф я, амма ам жагъуриз регьят я, гьикI хьи хъчаралди сагъар хъийизвайбурун арада адан къиметлувал агъуз я. КъистI аль-хиндидин амай паяр медицинада лап кьериз ишлемишзава. Набатат жуьреба-жуьре гзаф дарманриз герек атун адак квай девлетлу химиядин элементралди таъмин жезва. Адак ракь, кальций, глютамин, фосфор, хелинин, тIебии эфирный гъерияр, тритерпенар ва вишелай гзаф маса затIар ква.
Сагъар хъийизвай азарар
Тежрибади къалурайвал, къистI аль-хиндидикай авур дарманри ихьтин азарриз куьмек ийизва:
- туьтуьнин ва туьтуьхдин цилерин (миндалины) азарар хьайила – къене патан органрин дакIунар, тIалар алудзава;
- уьгьуьяр квайла, тумавар хьайила ва вирусрин маса азарар акатайла ва а начагъвилери пис эсер авурла, месела, гайморит ва икI мад;
- хирерик азар акатайла;
- анемия хьайила – адак гзаф ракь хьуниз килигна, адакай куьмек жезва;
- иви зегьерламиш хьайила – ивидин кIватIар (тромбар) цIурурзава;
- диабет авайла;
- мефтIедиз хъсан таъсир ийизва, нервияр секинарзава;
- агъудалди зегьерламиш хьайила, суьгьуьрчивилин ва чинеррин эсердиз акси яз;
- дуркIунрин азарар, вацран кьилерин ва цварадин месэлаяр авайла;
- итимрин мумкинвал хкаж хьунин алат хьиз ишлемишзава, маядин ери хъсанарзава, гормонрин гьалар къайдадиз гъизва.
Им аламат жедай хьтин эсер ийидай дувул ишлемишиз жезвай азаррин гьеле тамам сиягь туш.
Умму Къайс бинт Мигьсана лагьана: «Заз ван хьана Пайгъамбарди икI лугьуз: «Чарасуз аль-уд аль-хинди ишлемиша, адай квез ирид дарман жагъида. Туьд тIазвайбуру адан гум къенез чIугуна кIанда, жигеррин начагъвал авайбуру ам сиве туна кIанда»» (Аль-Бухари, Муслим).
КъистI аль-хинди ишлемишун
КъистI аль-хиндидалди сагъар хъувуникай лагьайтIа, абур ирид жуьре ава: кремар авун, хъун патал ишлемишун, компрессар эцигун, гум гун, порошок нериз вегьин, чими мелгьемар (припарки) эцигун ва сивиз цун.
Крем. КъистI аль-хинди крем хьиз тIехверин, тIветIвелрин аксина ва хамунин азаррин аксина эцигзава. Крем гьазурун патал асул гьисабдалди лацу къистI аль-багьри ишлемишзава.
Крем и саягъда гьазурзава: къистI аль-багьридин кьве дувул куьлуьз атIузва, ахпа 15 юкъуз зейтундин гъерида твазва, ахпа шуткьунна яд хкудзава ва амукьай шире крем хьиз ишлемишзава.
Хъвадай затI гьазурун патал къистI аль-хинди регъвезва ва цик, я тахьайтIа виртIедик акадарзава. Арадал атай жими затI цIай атайла, иммунитет зайиф хьайила, нифасдин (аял хайидалай кьулухъ иви атун) вахтунда, къен кIеви хьун ва къен фин сагъарун патал, иштагь ачух хьун патал ишлемишда.
Компрессар эцигун патал къистI аль-хиндидин дувулар регъвезва, ахпа ам са тIимил кьадар цихъ ва я виртIедихъ галаз акадарна лемкье ийида ва ам кайи чкайрал, хирерал, чIехи буьвелрал ва икI мад эцигзава.
Гум гун. И кар патал къистI аль-хиндидин дувулриз цIай яда ва адалди вичиз ва къатканвай азарлудаз гум гуда. Идакай тумавар хьайила, кIалхан дакIвадай азар авайла менфят ава.
Чими мелгьемар, жендек целди чуьхуьн. Эгер яд къистI аль-багьридик акадарайтIа, им инсандин бедендал алай микробар, бактерияр ва грибокар терг авун патал менфятлу я, иллаки хъуьчIерик квай, ютуррин арада авай, гьакIни кьилин ва амай вири бедендин чIарариз менфятлу я ва абур вири микробар терг авун патал (стерилизатор хьиз) ишлемишзава.
КъистI аль-хиндидин настой нериз стIал-стIал вегьин ва я регъвенвай къистI нефес къачудай рекьерин азарар авайла: астма, верем азар, мекьи хьайила, туьтуьхдин цилер дакIурла, туьд дакIурла, фарингит авайла, уьгьуь квайла ва цIай атайла ишлемишзава.
Регъвей къистI ва я адан настой сивин къвалаз цун жигеррин перде тIа хьайила (плеврит) ва жигеррин маса азарар авайла ишлемишда.
Важиблу къейд
Алай вахтунда туьквенра къистI аль-хинди квай пIапIрусар аквазва. Мукьвал-мукьвал жуьреба-жуьре соцсетра жегьил гадайри, гьатта рушарини кваз гьа пIапIрусар чIугвазвай видеояр чкIизва. Абуру ам Аллагьдин Расулдин сунна я лугьуз, чеб гьахълу ийиз алахъзава. Чаз инандирмиш ийиз кIанзава хьи, чал Пайгъамбардилай къистI аль-хинди жуьреба-жуьре азарар сагъар хъийидай дарман хьиз агакьнава.
Им лагьай чIал я хьи, къистI аль-хинди ишлемишиз башламишдалди духтурдал алукьун чарасуз я, гьич тахьайтIа азарлувал ахтармишна ам сагъар хъийидай къайда къачун. Медицинадин образование авачир касдиз, виликамаз сагъар хъийизвай духтурдал меслят тагъана, вичи-вич ва маса инсанар халкьдин медицинадин дарманралди сагъар хъийиз алахъун къадагъа я, вучиз лагьайтIа ада къерехдин крар арадал гъун ва азарлудан гьал пис хьунал гъун мумкин я. Халкьдин медицинадин чешмейра и дувул адан гум гуналди ишлемишун вири бегьемдиз къалурнава.
Ам нерай ва я сивяй чIугвадай эдеб ва къайда ава. КъистI аль-хинди квай пIапIрусар чIугун лагьайтIа, и меслят къалурунихъ галаз дуьз къвезвач, гьакIни ам сагъламвилиз зарарлу я, вучиз лагьайтIа пIапIрус кудайла чар, клей ва фильтр кузвай гум чара жезва, фенол, шкьакьар ва угарный газ хьтин агъу квай шейэр жигерриз физва ва ида кислород бес тахьун (гипоксия) арадал гъун мумкин я.
Вири и себебар гьисабдиз къачуна ва гьа жуьреда къистI ишлемишуни инсан пIапIрус чIугуналди гунагь ийизвай касдиз (вучиз лагьайтIа винел патан акунрай къистI альхиндидин пIапIрусар адетдин пIапIрусрилай са куьналдини тафаватлу жезвач) тешпигь ийизвайди фикирда кьуна, чна кIевелай меслят къалурзава ахьтин тежрибадикай къерех хьун. Виридаз хъсан сагъламвал хьурай!
МУГЬАММАД АБДУРАГЬМАНОВ – ДУХТУР, ИСЛАМДИН МЕДИЦИНАДИН ПЕШЕКАР
